Giải mã ngôn ngữ loài vật: Khi AI giúp con người lắng nghe thế giới tự nhiên

Minh họa về giao tiếp giữa các loài

Con người không phải loài duy nhất có "khiếu ăn nói". Những người bạn bốn chân, có lông vũ hay có vây của chúng ta có thể có rất nhiều điều muốn kể. Việc giải mã cách các loài vật giao tiếp với nhau không chỉ hé lộ đời sống nội tâm của chúng, mà còn giúp con người nhận ra rằng "động vật là những sinh thể có tri giác, biết suy nghĩ, có hy vọng và ước mơ của riêng mình", theo lời Con Slobodchikoff — nhà sáng lập Zoolingua, công ty đang phát triển công nghệ dịch tiếng chó sang tiếng người.

Những điểm nghẽn cần vượt qua

Việc "gỡ rối" toàn bộ vấn đề này không hề đơn giản. Để giải mã những tiếng hú, tiếng rít hay tiếng tách, các nhà nghiên cứu phải ghép sinh vật phát ra âm thanh với những gì đang diễn ra xung quanh chúng. Chẳng hạn, chó đồng cỏ phát ra chuỗi tiếng sủa khác nhau khi có sói đồng cỏ đến gần so với khi có diều hâu lượn trên đầu.

Đây là công việc tỉ mỉ, đặc biệt với những loài khó quan sát như cá voi lặn sâu hay chuột chũi sống dưới lòng đất. Ngoài ra còn nhiều rào cản khác. Nhiều loài không chỉ giao tiếp bằng âm thanh mà còn qua tín hiệu thị giác, xúc giác, pheromone hoặc sự kết hợp của nhiều tín hiệu — trong đó có những thứ con người khó cảm nhận được. Và nếu không có một "viên đá Rosetta" đa loài, thật khó để biết liệu bản dịch có chính xác hay không.

Tiến bộ nhờ công nghệ và AI

Trong 50 năm qua, ngày càng nhiều thiết bị giúp việc quan sát những cách giao tiếp tinh vi của động vật trở nên dễ dàng hơn. Các hydrophone dưới đáy đại dương có thể ghi lại "bài ca" của cá voi lưng gù, còn những "biologger" đeo được siêu nhỏ có thể ghi từng tiếng rít của dơi.

Trong thập kỷ qua, những tiến bộ của trí tuệ nhân tạo (AI) đã nâng tầm khả năng xử lý dữ liệu này. Công nghệ có thể phát hiện các kiểu gọi khác nhau, phân biệt âm thanh nào thuộc về cá thể nào và nhận ra các quy luật. Các nhà nghiên cứu tại Earth Species Project (ESP) — tổ chức phi lợi nhuận thành lập năm 2018 nhằm giải mã giao tiếp của động vật — gần đây đã dùng học máy để phát hiện tiếng kêu của quạ ăn xác và xác định con chim nào phát ra tiếng kêu nào.

Họ tin rằng AI tiên tiến hơn có thể dịch được những "cuộc trò chuyện" của muôn loài. Các mô hình ngôn ngữ lớn như Claude hay ChatGPT rất giỏi tìm ra mối quan hệ giữa các từ, theo Sara Keen — nhà sinh thái học hành vi của ESP. ESP kỳ vọng mô hình NatureLM của mình — được huấn luyện trên tiếng người, âm nhạc và âm thanh động vật — sẽ có thể diễn giải tiếng kêu của nhiều loài khác nhau.

Lời hứa vẫn còn trên lý thuyết

Tuy nhiên, triển vọng đó vẫn chỉ dừng ở mức lý thuyết. Yossi Yovel, nhà sinh thái thần kinh tại Đại học Tel Aviv, lo ngại các mô hình này sẽ quá chú trọng vào sự tương đồng về âm học và mắc sai lầm — như gộp chung những âm thanh giống nhau nhưng mang ý nghĩa khác nhau.

"Nhiều loài vật có cấu trúc tiến hóa đủ tương đồng để chúng ta có thể hiểu được chúng đang nói gì." — Con Slobodchikoff

Còn về một cuộc trò chuyện hai chiều? Chưa rõ khi nào — hoặc liệu có thể — điều đó sẽ xảy ra. Dù vậy, theo Slobodchikoff, "nhiều loài vật có cấu trúc tiến hóa đủ tương đồng để chúng ta có thể hiểu được chúng đang nói gì".

Thước đo tiến độ: 4/10

Các nhà nghiên cứu đã tích lũy được lượng dữ liệu khổng lồ về giao tiếp của động vật, nhưng họ vẫn đang loay hoay tìm cách giải mã tất cả. Với độc giả Việt Nam — nơi các dự án bảo tồn động vật hoang dã như Vườn quốc gia Cúc Phương hay Khu bảo tồn Sóc Sơn cũng đang quan tâm đến ứng dụng công nghệ ghi âm và AI để giám sát sinh vật — câu chuyện này cho thấy tiềm năng lớn của AI trong nghiên cứu sinh thái, dù hành trình còn dài phía trước.