Quyền lực nguy hiểm của Elon Musk trên không gian vũ trụ

Khi SpaceX bóp nghẹt dịch vụ Starshield của Ukraine, các chuyên gia cảnh báo rằng thế độc quyền trên thực tế của Elon Musk trong lĩnh vực phóng tên lửa và vệ tinh đang trở thành mối đe dọa nghiêm trọng đối với an ninh toàn cầu.

Tuần trước, Starshield — phiên bản Starlink của SpaceX được quân đội Ukraine sử dụng — bị giới hạn tốc độ, chặn các thiết bị đầu cuối di chuyển trên một ngưỡng tốc độ nhất định truy cập dịch vụ. Hệ quả là các hệ thống đánh chặn UAV mang bom của Nga đột nhiên ngừng hoạt động ở tốc độ cao, tạo điều kiện cho Nga tấn công hạ tầng năng lượng của Ukraine, dẫn đến báo cáo về hai người thiệt mạng và ít nhất 17 người bị thương.

Hình minh họa về SpaceX và quyền lực không gian

Sự cố không báo trước

Quân đội Ukraine cho biết họ không nhận được bất kỳ cảnh báo trước nào về việc Starshield bị giới hạn tốc độ. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy nhận định đây là tín hiệu trực tiếp từ Mỹ trong bối cảnh căng thẳng giữa ông và Tổng thống Donald Trump ngày càng gia tăng. Việc cắt dịch vụ đột ngột cùng những hệ lụy quân sự và nhân đạo tiềm tàng đã gây phản ứng dữ dội trong dư luận, nhắm vào cả Trump và CEO SpaceX Elon Musk.

Sau đó, Musk và Trump liên tục đưa ra những lời phủ nhận trái ngược. Musk khẳng định SpaceX không kiểm soát Starshield mà quyết định thuộc về quân đội Mỹ, trong khi Nhà Trắng phủ nhận đã can thiệp. Tiếp đó xuất hiện thông tin cho rằng chính Musk đề xuất chiến thuật giảm tốc với Trump và Trump chấp thuận, rồi lại có báo cáo rằng Musk đơn phương ra lệnh hạn chế.

Với người Ukraine, việc đổ lỗi cho ai không còn quan trọng bằng việc bảo vệ đất nước trước cuộc xâm lược của Nga. Tuy nhiên, Ukraine buộc phải giữ quan hệ hòa nhã ở mức nào đó, bởi họ phụ thuộc nặng nề vào các công nghệ Mỹ như Starlink/Starshield để phòng thủ. Trước đây Starlink từng bị hạn chế có chủ đích, bao gồm năm 2022 khi vùng phủ sóng không được mở rộng cho một chiến dịch phản công ở Crimea. Nếu Musk quyết định ngắt hoàn toàn, tác động lên Ukraine có thể thảm khốc.

Thế độc quyền trên thực tế

Quyền lực địa chính trị ở mức này nằm trong tay một tỷ phú công nghệ không qua bầu cử là hệ quả trực tiếp của việc tập trung phần lớn ngành công nghiệp vũ trụ vào một công ty và một con người. Phạm vi kiểm soát của Musk vượt xa Ukraine: từ năng lực phòng thủ quốc gia đến khả năng NASA đưa phi hành gia vào không gian, SpaceX gần như không thể thay thế.

Falcon 9 của SpaceX là tên lửa thành công nhất lịch sử, và chương trình "rideshare" cho phép các nhà vận hành vệ tinh nhỏ chia sẻ chỗ trên tên lửa đã kéo giá phóng xuống mức thấp kỷ lục. Điều này được ca ngợi là lực lượng dân chủ hóa ngành vũ trụ. Nhưng thành công đó cũng có cái giá: SpaceX hiện nắm toàn bộ quân bài trong việc tiếp cận không gian.

"Xét trên mọi phương diện thực tiễn, SpaceX đang độc quyền về phóng tên lửa vào lúc này," Wendy Whitman Cobb thuộc Trường Nghiên cứu Hàng không và Không gian Cao cấp tại Căn cứ Không quân Maxwell, Alabama, nhận định. "Có những đối thủ như United Launch Alliance, Blue Origin và Rocket Lab, nhưng không ai đến gần SpaceX về tần suất, khối lượng, quy mô và chi phí."

Nhà kinh tế không gian Oğuz Karasu của Oxford Space Initiative đồng tình: SpaceX không độc quyền về mặt pháp lý nhưng trên thực tế thì có, và điều đó mang lại sức kéo khổng lồ với toàn ngành. Theo ông, ngành phóng tên lửa chỉ chiếm khoảng 8% toàn bộ ngành vũ trụ, "nhưng thiếu 8% đó thì phần còn lại không thể tồn tại".

Người gác cổng không gian

SpaceX có lợi thế to lớn trong việc cung cấp dịch vụ dựa trên không gian như internet vệ tinh. Công ty đã xây dựng mạng lưới hơn 10.000 vệ tinh Starlink ở quỹ đạo thấp Trái Đất nhờ phóng rẻ và hiệu quả bằng Falcon 9.

Chuyên gia quốc phòng Andrew Reddie thuộc Đại học California, Berkeley, nhận xét: "Đây gần như là vấn đề chống độc quyền. Vấn đề là các vụ phóng của SpaceX hỗ trợ cho chòm sao Starlink do chính SpaceX sở hữu. Không có động lực nào để một vụ phóng của SpaceX được dùng để triển khai chòm sao cho các quốc gia khác có thể cạnh tranh."

Đáng chú ý, SpaceX từng phóng một số vệ tinh Amazon Kuiper (nay là Leo) qua vài sứ mệnh — có thể xem như biện pháp phòng ngừa các khiếu nại chống độc quyền. Mặt trái của độc quyền là cuối cùng giá sẽ tăng. SpaceX không công khai giá phóng, nhưng các chuyên gia cho biết có nhiều phàn nàn rằng phóng Falcon 9 ngày càng đắt, đặc biệt với các vụ triển khai ở quỹ đạo thấp, trong khi giá dịch vụ Starlink tăng đáng kể từ khi ra mắt bản beta năm 2020.

Đây là mô hình quen thuộc của Thung lũng Silicon: dùng vốn nhà đầu tư để hạ giá nhân tạo, thâu tóm thị trường và đẩy đối thủ ra ngoài, rồi khi độc quyền đã vững thì nâng giá và giảm chất lượng.

Sức mạnh vô hình của không gian

Nghe có vẻ xa vời, nhưng hạ tầng không gian đã ăn sâu vào các công nghệ thiết yếu nhất của chúng ta, dưới dạng liên lạc vệ tinh và dữ liệu GPS.

"Nếu GPS sập, bạn không thể mua xăng ở trạm, không thể rút tiền ở ATM, chưa nói đến việc không thực hiện được giao dịch tài chính hay đưa xe cứu thương đến đúng nơi kịp lúc," Whitman Cobb nói.

Các chuyên gia không thực sự lo Musk sẽ mất kiểm soát và cắt Starlink toàn cầu, mà lo rằng ngành vũ trụ đã đan xen một cách vô hình vào đời sống đến mức trao quyền kiểm soát không gian cho một công ty hay một người là trao cho họ quyền lực khổng lồ.

"Mọi hoạt động kinh tế hiện nay của chúng ta đều dựa trên công nghệ không gian. Trao quá nhiều quyền kiểm soát cho một người không tốt cho tương lai xã hội," Karasu nhấn mạnh.

Ngay cả những cơ quan lớn như NASA và Lực lượng Không gian Mỹ cũng đối mặt rủi ro khi phụ thuộc quá nhiều vào SpaceX. Khi công ty quyết định cho Falcon 9 nghỉ hưu (được cho là không nhận sứ mệnh mới từ năm 2028), Lực lượng Không gian đang chật vật tìm phương án phóng vệ tinh quân sự, còn NASA có thể đối mặt tương lai không còn tàu Crew Dragon để đưa phi hành gia lên Trạm Vũ trụ Quốc tế.

Bài học từ lịch sử

Lịch sử cho thấy nguy hiểm của việc chỉ có một lựa chọn phóng. Sau thảm họa tàu con thoi Columbia năm 2003 khiến 7 phi hành gia thiệt mạng, toàn bộ chương trình bị hủy và không có con người nào được phóng từ Mỹ giai đoạn 2011–2020. Đó là lý do NASA tiếp tục hỗ trợ Boeing trong quá trình phát triển Starliner đầy chậm trễ và trục trặc, bởi phụ thuộc vào một nhà cung cấp phóng nghĩa là đặt tất cả trứng quý giá vào một giỏ bấp bênh.

Việc này từng được chứng minh hồi tháng 2 năm nay, khi sự cố với Falcon 9 — vốn nổi tiếng đáng tin cậy — tạm thời khiến nó bị đình chỉ, dấy lên lo ngại sứ mệnh Crew-12 lên trạm không gian của NASA bị trì hoãn. NASA vẫn tiếp tục ký hợp đồng với các công ty nhỏ hơn như Rocket Lab và Blue Origin, nhấn mạnh mong muốn có nhiều nhà cung cấp thương mại.

"Ngay cả NASA cũng nhận ra rằng chúng ta đang đặt cược tất cả vào một người chơi duy nhất. Thị trường cần có nhiều cạnh tranh hơn, nếu không thì không còn là thị trường nữa," chuyên gia kinh doanh không gian Michele Scataglini thuộc Đại học Oxford nhận định.

Quá nhiều quyền lực trong quá tay

Hiện Starlink đã được khôi phục ở Ukraine, nhưng nước này vẫn phải đi trên dây để tự vệ bằng công nghệ mà họ không thực sự kiểm soát. Khác với các lần hạn chế trước đây (chủ yếu nhằm giới hạn năng lực tấn công), lần này "dường như đã ảnh hưởng đến năng lực phòng thủ của Ukraine", Reddie nói, kéo theo những hình ảnh đau lòng về chung cư bốc cháy và người dân bị kéo ra khỏi đống đổ nát.

"Thách thức an ninh lớn ở đây là bạn có một chủ thể phi nhà nước đưa ra quyết định như thể họ là chính phủ."

Scataglini mô tả sự việc ở Ukraine là hồi chuông cảnh tỉnh toàn cầu: "Có một doanh nhân duy nhất nắm quyền lực hơn cả các chính phủ trong việc quyết định năng lực phòng thủ chiến lược được dùng thế nào."

Không gian không tôn trọng biên giới quốc gia, và những gì diễn ra trên quỹ đạo ảnh hưởng đến tất cả chúng ta. Rủi ro là chúng ta đang bước vào kỷ nguyên một công ty thống trị thị trường phóng, quyết định ai được lên không gian và quốc gia nào có quyền tiếp cận công nghệ này — điều đặc biệt đáng lo với các nước Nam bán cầu.

Các chuyên gia bày tỏ hy vọng lạc quan thận trọng rằng từ những sự kiện đau thương ở Ukraine sẽ nâng cao nhận thức công chúng về nguy cơ tích tụ quá nhiều quyền lực vào quá ít bàn tay. Như Whitman Cobb nói: "Phải có điều tồi tệ xảy ra — người ta chết — thì mọi người mới nhận ra rằng, khoan đã, có lẽ ở đây có vấn đề."