AI khó làm giàu: bài học từ container
Cựu nhà đầu tư mạo hiểm Jerry Neumann lập luận rằng AI tạo ra giá trị khổng lồ nhưng phần lớn lợi nhuận sẽ chảy về người dùng, không phải nhà đầu tư. Ông so sánh AI với cuộc cách mạng container hóa, khi hàng loạt công ty đổ tiền vào mà hiếm ai thực sự giàu.

Minh họa về giá trị kinh tế của AI
Bài viết của Jerry Neumann, một cựu nhà đầu tư mạo hiểm đã nghỉ hưu, đặt câu hỏi thẳng: làn sóng AI sinh ra (generative AI) sẽ tạo ra nhiều gia tài công nghiệp, hay là một canh bạc thua lỗ chung cho giới đầu tư?
Neumann không phủ nhận AI là công nghệ có sức lan tỏa. Ông chỉ ra một điểm khác biệt lớn: vào thập niên 1970, gần như không ai để ý tới máy tính cá nhân. Còn năm 2025, AI là thứ ai cũng nói tới.
Hai câu hỏi của mọi nhà đầu tư
Neumann cho rằng người bỏ tiền vào công nghệ mới phải trả lời hai câu. Thứ nhất, công nghệ này tạo ra bao nhiêu giá trị. Thứ hai, ai sẽ thu được phần giá trị đó.
Công nghệ thông tin và truyền thông (ICT) là cuộc cách mạng mà giá trị rơi vào tay các startup. Nó sinh ra hàng nghìn người giàu mới: nhà sáng lập, nhân viên, nhà đầu tư.
Container hóa vận tải biển thì khác. Giá trị bị chia mỏng đến mức chỉ một nhà sáng lập giàu tạm thời, và một nhà đầu tư giàu thêm chút ít.
Neumann xếp AI giống trường hợp thứ hai hơn.
Vì sao máy tính cá nhân đi trước mà không ai thấy
Bộ vi xử lý ra đời năm 1971 tại Intel không nhằm cách mạng hóa điều gì. Nhóm thiết kế chỉ muốn khỏi phải làm lại chip máy tính để bàn từ đầu mỗi lần.
Chính những người ngoài cuộc mới nhận ra tiềm năng. Hàng nghìn người mày mò tự lắp máy tính, tìm ra cách dùng mà Intel chưa từng nghĩ tới.
Giá linh kiện là yếu tố quyết định. Intel 8080 có giá niêm yết ban đầu 360 USD (khoảng 2.300 USD theo thời giá hiện nay). Khi MOS Technologies bán chip 6502 với giá 25 USD (khoảng 150 USD hiện nay), Steve Wozniak mới đủ tiền làm mẫu Apple đầu tiên.
Ngay năm 1979, quảng cáo của Apple vẫn chưa nói máy tính làm được gì. Quảng cáo hỏi ngược lại: bạn dùng nó để làm gì.
Quảng cáo Apple thời kỳ đầu
Cả năm 1976, khi Apple Computer được thành lập, tờ New York Times chỉ nhắc tới máy tính cá nhân bốn lần.
Sự bất ngờ là mỏ neo của startup
Neumann nhấn mạnh: doanh nghiệp lớn ghét bị bất ngờ. Chính sự không chắc chắn tạo nên hào bảo vệ (moat) cho startup.
Apple sẽ không sống nổi nếu IBM nhảy vào thị trường năm 1979. Công ty chỉ trụ được nhờ huy động 100 triệu USD trong đợt phát hành cổ phiếu lần đầu năm 1980.
Khi công nghệ đã bén rễ, các mảng phần mềm, bộ nhớ, ổ đĩa mềm, modem tiếp sức cho nhau. Chỗ nào còn tắc nghẽn thì dòng vốn đổ vào đó. Nhà đầu tư Dave Marquardt rót tiền vào hãng ổ đĩa Seagate năm 1980 và thu về khoản lời gấp 40 lần khi công ty lên sàn năm 1981.
Container: cách mạng lớn, tiền lời ít
Năm 1956, công ty sau này mang tên SeaLand ra mắt tàu container đầu tiên, Ideal-X. Người sáng lập Malcolm McLean nhận ra việc cần làm là chuyển hàng từ người gửi tới đích, chứ không phải chạy xe tải hay xếp toa tàu.
Lợi ích của container hóa rõ ràng với tất cả mọi người. Nhưng ai cũng thấy rủi ro: công nhân bốc xếp mất việc, chính trị gia mất phiếu, cảng vụ mất hậu thuẫn.
McLean lách qua các rào cản bằng nhiều cách. Ông mua tàu chiến dư thừa để hạ chi phí, nhắm vào tuyến ven biển đang chết dần, đặt cơ sở ở Newark thay vì trung tâm cảng Hell's Kitchen.
Nhưng khi mô hình tỏ ra hiệu quả vào khoảng năm 1965, mọi hãng tàu lớn đều nhảy vào. Đến năm 1968, hàng container chưa tới 1% tổng thương mại toàn cầu, nhưng số tàu container đã tăng rất nhanh.
Công suất vượt cầu trong nhiều năm. Cạnh tranh dẫn tới chiến tranh giá, lợi nhuận mỏng đi, rồi hợp nhất và cartel.
McLean bán SeaLand cho R.J. Reynolds tháng 1/1969. Ông có lẽ là doanh nhân duy nhất rút ra mà không bị thương tích.
Biểu đồ minh họa chu kỳ công nghệ
Neumann dẫn lại số liệu: nhà tàu thu được tiền, khoảng 10 tỷ USD (tương đương 80 tỷ USD năm 2025) đổ vào đóng tàu container giai đoạn 1967–1972. Nhưng với R.J. Reynolds và các công ty đổ tiền vào vận tải container cuối thập niên 1960, đầu tư "chỉ mang lại thất vọng".
Lợi nhuận chảy về phía người gửi hàng, không phải hãng vận tải. IKEA từ một công ty nhỏ vùng Scandinavia năm 1972 thành nhà bán lẻ nội thất lớn nhất thế giới năm 2008. Walmart dùng sự ổn định của vận tải container để giảm tồn kho và chi phí.
Nhưng ngay cả ở nhóm hưởng lợi, kẻ thắng đi cùng kẻ thua. Sears, Woolworth, Montgomery Ward, A&P đều lao dốc.
Bốn pha của một làn sóng công nghệ
Nhà kinh tế Carlota Perez chia mỗi làn sóng công nghệ thành bốn pha: bùng nổ (irruption), cuồng nhiệt (frenzy), cộng hưởng (synergy), trưởng thành (maturity).
Đầu tư dễ nhất ở hai pha giữa. Pha cuồng nhiệt thưởng cho người dám đặt cược lớn vào ý tưởng chưa được chứng minh, đỉnh điểm là bong bóng vỡ.
Pha cộng hưởng thưởng cho người kiên nhẫn, kỹ tính, và mang lại được nhiều hơn tiền.
Hai pha đầu và cuối khó đầu tư hơn nhiều.
Thời kỳ 1971–1975 khó hơn vẻ ngoài khi nhìn lại. Intel là khoản đầu tư tốt nhưng thoạt đầu trông như công ty điện tử của làn sóng trước. Zilog được Exxon tài trợ năm 1975.
Chính giai đoạn sau của pha bùng nổ, đầu thập niên 1980, mới là lúc cơ hội nở rộ: Compaq, Dell, Microsoft, Electronic Arts, Adobe, Seagate, Sun, Businessland.
Pha trưởng thành còn khó hơn. Không có gì bất ngờ, mọi thứ dễ đoán. Doanh nghiệp lớn sống nhờ vị thế đã có, tăng trưởng chậm lại, giá tăng còn chất lượng giảm.
Đổi mới vẫn xảy ra nhưng chỉ được ủng hộ nếu khớp với hệ hình hiện tại. Nó bị hút vào quỹ đạo của các công ty thống trị. Kiếm tiền từ đó gần như bất khả thi.
AI là phần cuối của làn sóng ICT
Neumann khẳng định AI là hình mẫu của làn sóng ICT, không phải khởi đầu làn sóng mới.
Nếu AI mở ra làn sóng mới, sẽ có một giai đoạn dài bất định và thử nghiệm. Sẽ có một cộng đồng người dùng sớm tự thử nghiệm trên mô hình của riêng họ.
Nhưng khi mọi người chỉ dùng mô hình do các công ty AI lớn sở hữu, khả năng thử nghiệm bị giới hạn trong khuôn khổ chủ sở hữu cho phép. Các ông lớn không muốn thách thức kéo dài với hiện trạng.
Ông đặt điều kiện để AI thực sự mở ra làn sóng mới: thử nghiệm phải rẻ, phân tán và không cần xin phép. Giống Wozniak lắp máy trong ga-ra, Ford làm động cơ trong bếp, hay Trevithick chế động cơ hơi nước ngay khi bằng sáng chế của James Watt hết hạn.
Khi bất kỳ ai cũng có thể huấn luyện một mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) trên laptop và dùng nó theo ý mình, đó mới có thể là mầm của làn sóng mới.
Lời khuyên đầu tư phản trực giác
Neumann cho rằng nếu chưa là nhà đầu tư của một công ty làm mô hình nền tảng, bạn không nên bận tâm nữa. Sam Altman và vài người đi trước có thể giàu lớn, như McLean và Ludwig.
Chi phí vận hành mô hình quá cao, cạnh tranh quá dữ, nên cuối cùng chỉ còn vài công ty, mỗi công ty do một ông lớn công nghệ sở hữu.
Các công ty ứng dụng cũng vậy. Nếu thành công lớn, công ty mô hình sẽ thu lấy phần lợi nhuận qua giá phân biệt hoặc tích hợp dọc. Thành công nghĩa là bị nuốt. Đó không phải luận điểm đầu tư tốt.
Cơ hội thực nằm ở phía hạ nguồn: những ngành có sản phẩm phụ thuộc vào việc xử lý thông tin mơ hồ để cho kết quả chất lượng cao. Đó là dịch vụ chuyên môn, y tế, giáo dục, tài chính, dịch vụ sáng tạo, nhóm ngành chiếm từ một phần ba đến một nửa GDP toàn cầu.
Doanh nghiệp hưởng lợi nhanh nhất là những nơi chiến lược vốn đã dựa trên việc giảm chi phí. IKEA và Walmart là ví dụ cũ. Các công ty tri thức làm được điều tương tự sẽ là cách đặt cược AI ít rủi ro nhất.
Nhưng các công ty này không cần nhiều vốn đầu tư mạo hiểm, vì triển khai công nghệ tiết kiệm chi phí không đòi hỏi vốn lớn. IKEA chưa từng gọi vốn rủi ro. Costco chỉ gọi một vòng năm 1983 trước khi lên sàn năm 1985.
Góc nhìn
Với doanh nghiệp Việt Nam, luận điểm của Neumann gợi một hướng thực dụng: đừng đặt cược vào việc tự xây mô hình nền tảng. Chi phí huấn luyện và vận hành quá lớn, cạnh tranh lại toàn những ông lớn.
Đáng quan tâm hơn là dùng AI để hạ chi phí trong chính công việc của mình. Các công ty dịch vụ, giáo dục, kế toán, chăm sóc khách hàng có thể biến khoản tiết kiệm thành lợi thế giá hoặc biên lợi nhuận cao hơn.
Còn với lập trình viên, điều kiện để AI thành làn sóng mới là thử nghiệm rẻ và không cần xin phép. Các mô hình mở, công cụ chạy cục bộ cho phép đúng điều đó, nên đây là hướng đáng theo dõi hơn là chạy theo các bản cập nhật từ nhà cung cấp lớn.
Nguồn: colossus.com · Quy trình biên tập


