AI tạo ra tiền tỷ nhưng cũng tự bóp nghẹt nguồn thu của chính mình

Công nghệ đầu tiên trong lịch sử được sinh ra cùng một nút "tự hủy diệt". AI đang đòi hỏi nguồn vốn đầu tư khổng lồ chưa từng có, đồng thời lại phá vỡ chính những mô hình doanh thu đã nuôi sống ngành công nghệ suốt nhiều thập kỷ.

Khi AI sao chép được cả "gà đẻ trứng vàng"

Cách đây không lâu, giới phân tích từng đặt câu hỏi: với khả năng phân tích mã nguồn siêu việt, liệu AI có thể nhân bản các ứng dụng lớn? Câu trả lời giờ đã rõ ràng.

Một cá nhân chăm chỉ đã phát hành mã nguồn và bản chạy thử cho các chương trình được AI sao chép từ Microsoft Office và Adobe Creative Suite. Chúng vẫn ở giai đoạn tiền alpha, đầy lỗi và chưa hoàn thiện, nhưng đã có chức năng đáng kể. Đó là minh chứng cho thấy AI hiệu quả đến mức nào khi được giao một nhiệm vụ không đòi hỏi sáng tạo.

Điều đáng chú ý là cả Microsoft và Adobe đều đang phải đối mặt với cạnh tranh từ những gì đối thủ gọi là "tái triển khai trong môi trường sạch" (clean-room reimplementation). Và chưa rõ liệu có luật nào cấm điều này hay không. Bạn không thể giữ bản quyền cho chức năng phần mềm, mã nguồn được tạo ra bằng Rust với tuyên bố tuân thủ điều kiện clean-room.

Nghịch lý lớn nhất của ngành AI

Các công ty bán AI được huấn luyện trên "vụ trộm sở hữu trí tuệ lớn nhất lịch sử" sẽ cần sự khéo léo pháp lý phi thường để lập luận rằng AI không được phép làm vấy bẩn chính tài sản trí tuệ của họ. Đây là một mâu thuẫn khó gỡ.

Trong thế giới hậu sao chép mã nguồn, mọi thứ sẽ trở thành mã nguồn mở trên thực tế. Điều đó đóng lại những dòng doanh thu lớn của các công ty vốn tin vào chiến lược khóa chặt khách hàng.

Động lực xây dựng các giải pháp thay thế từ đầu có thể sẽ biến mất, cả trong thế giới mã nguồn mở lẫn phần mềm độc quyền. Việc chuyển sang mô hình đăng ký thuê bao trên đám mây — nơi không ai có thể lấy được file nhị phân để đưa cho AI "ăn cắp" — có vẻ là nước đi đối phó hiển nhiên. Nhưng AI hoàn toàn có thể điều khiển và thu thập dữ liệu từ giao diện web, và thế là đủ.

Đây là một cuộc chạy đua vũ trang mà con người khó có thể thắng.

Vòng xoáy tử thần: AI bóp nghẹt nguồn dữ liệu nuôi sống nó

Sao chép mã nguồn chỉ là trường hợp mới nhất cho thấy AI đột phá đến mức đe dọa chính những người tạo ra nó.

Một ví dụ khác là vòng xoáy tử thần mà chính Microsoft và OpenAI đã thừa nhận trong các email nội bộ: bằng cách hút cạn doanh thu quảng cáo vốn nuôi sống nội dung, AI đang bóp nghẹt chính nguồn dữ liệu mà nó phụ thuộc vào. Đây chẳng khác nào việc phá rừng của những công ty xây dựng cơ nghiệp trên tài sản trí tuệ của người khác.

Bài toán vốn: Không ai biết tiền sẽ đến từ đâu

Điểm thất bại tiềm tàng lớn nhất nằm ở tiền. Doanh thu sẽ trụ vững thế nào trước các mô hình Trung Quốc rẻ hơn hoặc miễn phí? Đây là mối lo ngại thực sự, nhất là khi Bắc Kinh đặt ưu tiên cao cho việc phát triển AI như một vũ khí ảnh hưởng toàn cầu.

Các mô hình của Trung Quốc tỏ ra rất hiệu quả, một phần nhờ các quy định xuất khẩu chip cao cấp và tình trạng dư thừa trung tâm dữ liệu cũ. Đây không phải lần đầu việc hạn chế tiếp cận công nghệ lại trở thành động lực tiến hóa với kết quả tồi tệ cho chính bên đi hạn chế.

Nhưng vấn đề lớn hơn là: tiền để xây dựng hạ tầng phục vụ các tuyên bố tăng trưởng của AI sẽ đến từ đâu?

• Gartner cho rằng lợi tức đầu tư không đủ để thúc đẩy tăng trưởng đó
• Podcast SemiAnalysis dự báo tổng chi phí đầu tư (capex) đến năm 2030 lên tới 11 nghìn tỷ USD và đặt câu hỏi tiền sẽ lấy từ đâu

Cấu trúc thị trường đầu tư AI hiện nay rất kỳ lạ. Mảng "neocloud" gồm các startup ngốn tiền nhưng không có xếp hạng tín nhiệm. Do đó, Nvidia phải đứng ra bảo lãnh, cam kết thuê công suất chưa bán hết với giá cố định đủ lâu để tạo doanh thu hấp dẫn nhà đầu tư khác. Các ông lớn công nghệ giàu tiền mặt cũng làm tương tự.

Cơ chế bảo lãnh này — còn gọi mỉa mai là "dịch vụ bảng cân đối kế toán" — thực chất là chuyển thêm rủi ro sang các công ty có xếp hạng tín nhiệm. Nó giúp tài trợ capex nhưng có giới hạn, đặc biệt nếu chính AI đã khoét một lỗ hổng vào doanh nghiệp.

Những yếu tố bất thường khó mô hình hóa

Một vấn đề lạ lùng nữa là giá trị còn lại của chip cũ. Thông thường, giá trị sổ sách và khả năng tạo doanh thu của chip trung tâm dữ liệu giảm dần trong khoảng năm năm. Nhưng lần này thì không: những chip đời đó bỗng tạo ra doanh thu ngang hoặc hơn cả khi còn mới. Nghe như tin tốt, nhưng thực ra lại là một biến số kỳ quặc và khó dự đoán trong một thị trường vốn đã đầy những biến số kỳ quặc.

Chưa kể đến AGI, những mô hình quá nguy hiểm để sử dụng, hay hiện tượng sụp đổ mô hình.

Nhiều nhà đầu tư — trong đó có các quỹ tổ chức khổng lồ — không ưa những gì kỳ quặc và khó mô hình hóa. Có những mô hình tài chính từng được thiết kế để hòa trộn nhà đầu tư ngại rủi ro vào các khoản đầu tư đầu cơ, nhưng những ai còn nhớ các mô hình "thông minh" đã làm nổ tung nền kinh tế toàn cầu gần hai mươi năm trước thì vẫn chưa chết hết.

Câu trả lời tóm gọn cho câu hỏi "lấy đâu đủ tiền để AI hoạt động như đã hứa" là: không ai biết.

Chúng ta đều đang ngồi trên chuyến tàu này

Có thể thật ngây thơ khi liên tưởng đến các bộ phim hoạt hình khi nghĩ về AI, nhưng không thể không làm vậy:

• AI tác tử (agentic AI) — như Mickey Mouse trong vai phù thủy tập sự ở Fantasia, gây ra thảm họa mà không kiểm soát nổi
• Big Tech đẩy AI ra thị trường nhanh nhất có thể — như Wile E. Coyote tự cưa đứt cành cây mình đang ngồi
• Thị trường đầu tư AI — như những cuộc phiêu lưu của Caine trong Amazing Digital Circus

Chúng ta đều bị cuốn vào chuyến đi này, dù muốn hay không.

Với độc giả Việt Nam, câu chuyện này càng đáng lưu tâm khi các doanh nghiệp trong nước đang ồ ạt tích hợp AI vào sản phẩm. Bài học từ Microsoft và Adobe cho thấy: nếu giá trị cốt lõi chỉ nằm ở chức năng phần mềm, thì AI có thể sao chép và xóa sổ lợi thế đó rất nhanh. Lợi thế thực sự bền vững hơn sẽ nằm ở dữ liệu độc quyền, hệ sinh thái người dùng và trải nghiệm được cá nhân hóa sâu sắc.