Minh họa từ Hoàng tử bé: khi biên giới tri thức được mở rộng, sẽ có nhiều không gian hơn để khám phá

Chúng ta sẽ cần nhiều nhà khoa học hơn, chứ không phải ít đi

Nỗi lo về việc công nghệ thay thế lao động không phải là mới. Từ phong trào Luddite phá máy móc thế kỷ 19 đến các tổng đài viên điện thoại bị thay thế bởi hệ thống chuyển mạch điện tử, lịch sử đã chứng kiến nhiều làn sóng tương tự. Nay, khi AI trở thành "nhà khoa học cộng sự" thực thụ, giới nghiên cứu — đặc biệt là các nhà khoa học trẻ — đang đứng trước câu hỏi lớn: vai trò của họ còn ý nghĩa gì khi máy móc ngày càng thông minh?

Tuy nhiên, bài viết này lập luận rằng cách nhìn nhận khoa học như một trò chơi có tổng bằng không (zero-sum) là sai lầm. Ngược lại, AI chính là công cụ giúp mở rộng "bán kính" tri thức, tạo ra một "khối lượng" khám phá mới khổng lồ — và chính con người sẽ là người điều hướng, phản biện và sở hữu quá trình đó.

Nỗi lo thay thế lao động: từ Luddite đến Bill Gates

Những người Luddite bị lịch sử gán cho cái mác "chống máy móc", nhưng thực chất họ là một phong trào lao động bảo vệ sinh kế. Tổng đài viên điện thoại cũng biến mất nhanh chóng sau khi hệ thống chuyển mạch điện tử ra đời. Gần đây nhất, Bill Gates trong một bài tiểu luận đã kêu gọi can thiệp chính sách để ngăn chặn làn sóng AI thay thế con người hàng loạt trong luật pháp, dịch vụ khách hàng, y học, phần mềm và sản xuất.

"AI sẽ đảm nhận công việc trong luật, dịch vụ khách hàng, y học, phần mềm và sản xuất... Sẽ có một số công việc mới, nhưng nếu không có chính sách đúng đắn, sẽ ít hơn nhiều so với hiện tại." — Bill Gates

Trong giới khoa học, một cuộc khảo sát năm 2023 với 1.600 nhà nghiên cứu cho thấy đa số vẫn lạc quan về AI trong xử lý dữ liệu, nhưng cũng lo ngại về thiên kiến, gian lận khoa học và hiểu biết nông cạn. Đến năm 2026, khi các "nhà khoa học AI" đã rõ ràng vượt trội, nhà thiên văn học David Hogg đã vẽ ra hai viễn cảnh đối lập: một là kìm hãm AI, hai là để AI quét qua nghề nghiệp và biến các nhà khoa học thành người quan sát thay vì chủ nhân của quá trình nghiên cứu.

Phép ẩn dụ "Hoàng tử bé" và hình học của biên giới tri thức

Nhân vật Hoàng tử bé trong tác phẩm nổi tiếng của Saint-Exupéry có thể ngắm hàng chục cảnh hoàng hôn mỗi ngày — không phải vì ngạc nhiên, mà vì hành tinh của cậu quá nhỏ, chỉ cần dịch ghế vài bước là thấy hết. Đó là cảm giác bên trong một thế giới đã hoàn tất. Nhưng nếu đặt cậu lên sao Diêm Vương hay Trái Đất, với cùng bước chân và sự ham học hỏi, cậu sẽ gặp vô vàn điều kỳ diệu mà cả triệu kiếp người không khám phá hết.

Điều thay đổi chính là kích thước của "hành tinh" mà chúng ta đang đứng. Khi các tạp chí khoa học đầu tiên ra đời năm 1665, một người cần cù có thể đọc hết tất cả. Và tuyên bố nổi tiếng cuối thế kỷ 19 rằng "vật lý đã hoàn tất, chỉ còn việc tính đến chữ số thập phân thứ sáu" — hóa ra lại là một dự đoán sai lầm buồn cười, bị bác bỏ hết lần này đến lần khác.

Nếu xem tổng khối lượng tri thức mà một nhà khoa học tạo ra trong sự nghiệp là một "thể tích" nào đó, thì AI cộng sự dường như đang lấn chiếm và lấp đầy thể tích này. Trong một không gian cố định, điều đó đúng. Nhưng công cụ và đổi mới sẽ đẩy bán kính ra xa hơn. Với một khối cầu bán kính r trong không gian D chiều, công thức (dV/dr = D \cdot V/r) cho thấy: lợi ích biên của việc mở rộng biên giới không phải là hằng số, mà tỷ lệ với số chiều D — và D trong khoa học chắc chắn không nhỏ.

Điểm khác biệt cốt lõi: nền kinh tế có giới hạn bởi dân số mà nó phục vụ, nhưng biên giới tri thức khoa học là vô hạn.

Vai trò trung tâm của nhà khoa học không hề bị thu hẹp

Khi khối lượng tìm kiếm và khám phá tăng lên, có ba phần vai trò của nhà khoa học trở nên đặc biệt quan trọng:

• Chọn câu hỏi nghiên cứu: Hướng nào để đẩy bán kính tri thức? Không có cỗ máy nào có thể thay thế việc chọn một hướng đi đáng để bước tới.
• Nhận biết khi nào kết quả "quá tốt đến mức đáng ngờ": Khi khối lượng đầu ra có vẻ hợp lý tăng theo cấp số nhân, sự hoài nghi lành mạnh của con người trở nên quý giá hơn bao giờ hết.
• Chịu trách nhiệm: Trách nhiệm giải trình đi kèm với con người, không đi kèm với sức mạnh tính toán.

Kết luận: Khoa học không phải là trò chơi tổng bằng không

Đối với hầu hết nền kinh tế, lập luận của Bill Gates về một làn sóng mất việc làm có thể đúng: nhu cầu lao động cuối cùng bị giới hạn bởi dân số mà nó phục vụ. Nhưng khoa học thì khác. Khi AI giúp chúng ta đẩy biên giới tri thức ra xa hơn với các công cụ ngày càng tinh vi, "lớp vỏ" ở biên giới mà tất cả chúng ta đang đứng sẽ trở nên rộng rãi hơn rất nhiều.

Chúng ta cần nhiều nhà khoa học hơn — không phải ít đi — để điều hướng, phản biện và làm chủ quá trình khám phá. Trò chơi khoa học mới chỉ bắt đầu, và tôi không thể hào hứng hơn khi nghĩ về những ai sẽ được tham gia vào sân chơi rộng mở này.

Bài viết dựa trên quan điểm của Josh Bloom, CEO Valency và giáo sư thiên văn học tại UC Berkeley.