AI và nguy cơ tư nhân hóa kho tri thức chung của khoa học

Trong một bài báo khoa học mới công bố trên arXiv, nhà nghiên cứu P. K. G. Williams thuộc Trung tâm Vật lý Thiên văn Harvard & Smithsonian đã đưa ra một góc nhìn đáng chú ý về mối quan hệ giữa trí tuệ nhân tạo và kho tri thức học thuật. Ông cho rằng AI có thể là công cụ để thực hiện một cuộc "rào đất" (enclosure) chưa từng khả thi trước đây đối với kho tri thức chung của nhân loại.

Kho tri thức chung là gì?

Bài báo tiếp cận văn liệu khoa học như một "kho tài nguyên thông tin chung" — một nguồn lực vô hình mà, theo cách nói của tác giả, "không ai sở hữu và được tất cả mọi người chia sẻ". Đây là một cách nhìn có nền tảng lý thuyết vững chắc: các khuôn khổ kinh tế và chính trị để hiểu về tài sản chung đã hình thành từ lịch sử những cánh đồng công cộng ở nước Anh thời tiền công nghiệp.

Điều tác giả nhấn mạnh là sự khác biệt cốt lõi giữa hai loại tài sản chung này:

• Kho tri thức chung rất bền vững và có giá trị to lớn, có thể xếp vào hàng những thành tựu vĩ đại nhất của nhân loại.
• Những cánh đồng công cộng ở Anh thực chất đã không còn tồn tại một cách có ý nghĩa.

Bài học từ phong trào rào đất

Điểm đáng chú ý là các cánh đồng công cộng ở Anh biến mất không phải vì "bi kịch của tài sản chung" (tragedy of the commons) như nhiều người vẫn nghĩ, mà vì một hiện tượng khác: phong trào rào đất diễn ra trong khoảng năm 1600-1800, biến đất công thành tài sản tư nhân. Nhiều nhà quan sát, cả thời đó lẫn ngày nay, đánh giá đây là hành vi trộm cắp ở quy mô toàn xã hội.

Tác giả lập luận rằng AI cung cấp chính xác những công cụ cần thiết để thực hiện một cuộc rào đất trước đây không thể thực hiện được đối với kho tri thức chung.

Mặc dù việc rào đất bằng AI không diễn ra giống hệt với rào đất vật chất, nó chia sẻ những đặc điểm then chốt: biến tài sản chung thành của cải tư nhân và phá hủy các hệ thống xã hội nâng đỡ chúng.

"Rác thông tin" như một công cụ phá hoại

Một điểm đáng lưu ý trong bài báo là vai trò của "slop spam" — thuật ngữ chỉ nội dung chất lượng thấp do AI tạo ra ồ ạt. Theo tác giả, đây không chỉ là vấn đề phiền toái mà còn là công cụ góp phần làm xói mòn các hệ thống xã hội nâng đỡ kho tri thức chung. Khi văn liệu khoa học bị lấp đầy bởi nội dung do AI tạo ra, khả năng tiếp cận và đánh giá thông tin đáng tin cậy của cộng đồng nghiên cứu sẽ bị tổn hại.

Ý nghĩa đối với cộng đồng nghiên cứu

Bài báo được đăng với mã arXiv:2610.27251, thuộc lĩnh vực Thiết bị và Phương pháp Thiên văn học, đồng thời được phân loại vào nhóm Máy tính và Xã hội (cs.CY). Điều này cho thấy vấn đề không chỉ giới hạn trong một chuyên ngành hẹp mà chạm tới giao điểm giữa công nghệ và xã hội.

Tác giả kỳ vọng những khái niệm trình bày trong bài sẽ tạo nền tảng học thuật để chất vấn một cảm giác đáng lo ngại: AI có thể không chỉ là một vụ "cướp giật nhanh gọn", mà là một cuộc tấn công vào cả một lối sống.

Với độc giả Việt Nam theo dõi lĩnh vực AI, bài báo là lời nhắc nhở rằng bên cạnh những tiến bộ vượt bậc về năng lực mô hình, cần quan tâm đến các hệ quả cấu trúc lên cách tri thức được tạo ra, chia sẻ và sở hữu — đặc biệt trong bối cảnh các tổ chức nghiên cứu và xuất bản học thuật trong nước ngày càng ứng dụng công cụ AI.