Amiga Unix trở lại: Dự án cộng đồng hồi sinh Amix trên phần cứng hiện đại

Amiga Unix — hay còn gọi là Amix — từng là hệ điều hành System V Release 4 do Commodore phát triển cho dòng máy Amiga, được bán ra trong giai đoạn 1990–1992 cho các model A2500UX và A3000UX, rồi bị bỏ dở giữa chừng. Nay dự án cộng đồng amigaux.org đang đưa hệ điều hành này trở lại, chạy trên các máy 68040 và 68060, cùng những thiết bị tăng tốc hiện đại.

Điểm đáng chú ý là dự án bổ sung công cụ biên dịch hiện đại, trình quản lý gói và cả trình điều khiển cho những loại card chưa từng có driver. Toàn bộ quá trình thực hiện diễn ra công khai và được ghi chép lại theo thời gian thực trong một tài liệu có tên grimoire.

Dự án do các thành viên asokero, isoriano1968 và jusii thực hiện.

Tự cài đặt trong thời gian tới

Phương tiện cài đặt khởi động từ đĩa mềm và CD-ROM trên phần cứng thật — còn ảnh đĩa mềm và file ISO thì chạy dưới môi trường giả lập. Quá trình cài đặt xử lý toàn bộ các bước, có thể tương tác thủ công hoặc chạy tự động không cần giám sát.

Với phần cứng được hỗ trợ, việc đưa Amix lên máy chỉ đơn giản là làm theo các hướng dẫn hiện ra. Kiểu cài đặt qua băng từ (tape) truyền thống sẽ được bổ sung sau.

Từ cài đặt đến mạng lưới

Sau khi cài xong, phần mạng sẽ tiếp quản. Công cụ apkg cho phép cài đặt gói trực tiếp từ pkg.amigaux.org — bắt đầu với các gói quen thuộc như grep, gzip, less, patch và zlib, rồi mở rộng thêm nhiều công cụ GNU và BSD khác khi được biên dịch và kiểm thử xong.

# apkg update
catalog updated: 39 packages
# apkg install less
downloading extra/less-704.pkg ...
installed less-704

Quá trình cài đặt trên một máy 68060 thật bao gồm chọn bàn phím, ổ đĩa, kích thước phân vùng và bộ gói — sau đó hệ thống hiển thị rõ những gì nó sắp thực hiện. Lần khởi động đầu tiên sẽ tự đặt tên máy, thiết lập đồng hồ, ghi file hosts — bao gồm cả kho gói — rồi dừng ở màn hình đăng nhập.

Quá trình cài đặt Amix trên phần cứng thật

Hiện trạng dự án

Đã hoạt động

• Hỗ trợ 68040/68060 — Amix 2.1 chạy trên máy 68060 thật, có hoặc không có FPU; bắt buộc phải có MMU.
• Nhân hệ điều hành: kho mã asokero/amix-040-060-port.
• Card tăng tốc Z3660 — trình điều khiển SCSI và ethernet gốc, đã kiểm chứng trên phần cứng thật.
• A4091 / A4092 — trình điều khiển SCSI Zorro III và nhân tự động nhận diện thiết bị.
• Cài đặt — từ đĩa mềm + CD-ROM trên máy thật, hoặc ảnh đĩa mềm + ảnh ISO dưới giả lập; có chế độ tương tác hoặc tự động.
• apkg — trình khách quản lý gói từ xa với kho lưu trữ có máy chủ (danh mục, phụ thuộc, nâng cấp).
• Bộ công cụ biên dịch chéo — m68k-cbm-sysv4 chạy trên Linux, dùng để xây dựng mọi thứ kể trên.
• Môi trường đồ họa OpenLook — sẵn sàng ngay sau khi cài đặt mới.
• Quake — chạy được; hiện tại mang tính phép thử hiệu năng hơn là một trò chơi.

Đang triển khai

• Đồ họa RTG cho Z3660 (tương thích ZZ9000) — đang chạy dưới giả lập, phần cứng thật sẽ thử sau.
• Thông lượng ethernet trong firmware của card tăng tốc.
• X11R6.3 và Mesa dưới dạng gói, lấy từ các bản chuyển cộng đồng; sau đó mở rộng ra phần userland.

Dự kiến tiếp theo

• Bản gcc hiện đại chạy gốc ngay trên máy.
• RTG trên card tăng tốc thật.
• Bộ X11R6.3 / Mesa đóng gói hoàn chỉnh.
• Sửa lỗi ethernet trong firmware.

Lần khởi động đầu tiên của Amix

Cách dự án được xây dựng

Một phần công việc được thực hiện với sự tham gia của AI tạo sinh: các mô hình đọc nhân hệ điều hành cũ ở dạng nhị phân — vì không còn mã nguồn — và viết trình điều khiển cùng ghi chú, trong khi con người định hướng, xem xét từng thay đổi và kiểm thử trên phần cứng thật, nơi kết quả hoặc là khởi động được, hoặc là không.

Các phần khác vẫn làm theo cách truyền thống. Tài liệu grimoire ghi lại cả hai, kèm mức độ tin cậy, để người đọc phân biệt được đâu là nội dung đã kiểm chứng và đâu còn là phỏng đoán.

Kho mã nguồn

Nhân hệ điều hành

• asokero/amix-040-060-port — nhân Amix 2.1 cho 68040 và 68060
• asokero/amix-unix-boot — các bản vá giúp unix_boot của Markus Wild nạp nhân Amix trên 68040 hoặc 68060

Trình điều khiển và phần cứng

• jusii/amix-z3660scsi — trình điều khiển SCSI cho hộp thư piscsi của PiStorm trên Z3660
• jusii/amix-z3660net — trình điều khiển ethernet STREAMS/DLPI cho Z3660
• jusii/amix-a4091 — trình điều khiển SCSI cho Commodore A4091/A4092 (NCR 53C710)
• isoriano1968/zz9000-amix — trình điều khiển RTG cho ZZ9000
• asokero/va2000-amix — trình điều khiển RTG cho MNT VA2000

Đồ họa và X11

• asokero/xrtg-amix — máy chủ X11R5 RTG (Xrtg)
• isoriano1968/x11r6.3-amix — X11R6.3 cho Amix
• isoriano1968/mesa-amix — Mesa cho Amix

Với cộng đồng yêu thích Amiga tại Việt Nam — những người vẫn giữ các dòng máy cổ này qua nhiều thập kỷ — dự án amigaux.org là minh chứng cho thấy phần cứng cũ vẫn có thể được tiếp thêm sức sống nhờ sự kết hợp giữa cộng đồng mã nguồn mở và các công cụ hiện đại.