Bản đồ 2D lớn nhất vũ trụ gồm gần 4 tỷ thiên thể

Công nghệ21 tháng 8, 2026·5 phút đọc

Nhóm DESI Legacy Imaging Surveys công bố bản đồ màu 2D lớn nhất vũ trụ, rộng 5,6 nghìn tỷ pixel và chứa gần 4 tỷ sao, thiên hà. Dữ liệu mở cho mọi người dùng, làm nền tảng cho khảo sát 3D nhằm nghiên cứu năng lượng tối.

Bản đồ 2D lớn nhất vũ trụ gồm gần 4 tỷ thiên thể

Nhóm DESI Legacy Imaging Surveys vừa công bố bản đồ màu 2D lớn nhất từng có về vũ trụ. Bản đồ rộng 5,6 nghìn tỷ pixel, chứa gần 4 tỷ thiên thể, chủ yếu là sao và thiên hà.

Toàn bộ dữ liệu mở cho cộng đồng sử dụng và xem công khai qua công cụ Legacy Survey Sky Viewer. Đây là nền tảng cho khảo sát quang phổ 3D của DESI, phục vụ nghiên cứu năng lượng tối.

Bản đồ màu 2D của vũ trụ do DESI Legacy Imaging Surveys công bốBản đồ màu 2D của vũ trụ do DESI Legacy Imaging Surveys công bố

Dữ liệu đã thành nền tảng của ngành thiên văn

Bản đồ mới nối tiếp các phiên bản trước của DESI Legacy Imaging Surveys. Đến nay đã có hơn 1.800 bài báo khoa học trích dẫn dữ liệu này.

David Schlegel, đồng trưởng nhóm Legacy Surveys và nhà khoa học tại Phòng thí nghiệm quốc gia Lawrence Berkeley (Berkeley Lab), nói dữ liệu đã trở thành một phần của hoạt động nghiên cứu thiên văn. Khi làm việc với một thiên thể, nhà nghiên cứu thường mở Legacy Imaging Viewer trước để xem đó là gì.

Bản đồ phủ khoảng 75% bầu trời ở dải ánh sáng khả kiến và hồng ngoại gần. Nhờ vậy, nó cho góc nhìn sâu vào vũ trụ ngoài Ngân Hà, không bị bụi và sao của chính chúng ta che khuất. Nhóm nghiên cứu dự đoán bản đồ sẽ giữ vị trí đầy đủ nhất trong nhiều năm tới.

Ghép 263.407 lần phơi sáng

Hơn 160 nhà khoa học tham gia thu thập dữ liệu. Một nhóm 20 người hoàn thiện bộ dữ liệu cuối cùng.

Bộ dữ liệu được ghép từ 263.407 lần phơi sáng của ba khảo sát mặt đất:

  • DECaLS tại Đài quan sát liên Mỹ Cerro Tololo (NSF)
  • MzLS tại Đài quan sát quốc gia Kitt Peak (NSF)
  • BASS tại Đài quan sát Steward thuộc Đại học Arizona

Ngoài ra còn có dữ liệu nhiều năm từ vệ tinh WISE của NASA và các nguồn công khai khác.

Arjun Dey, đồng trưởng nhóm Legacy Surveys và nhà thiên văn tại NSF NOIRLab, cho biết dữ liệu này là nền tảng cho nghiên cứu lịch sử giãn nở của vũ trụ và quá trình hình thành Ngân Hà. Ông nhấn mạnh bầu trời thuộc về tất cả mọi người, và khảo sát này trao cơ hội khám phá đó cho bất kỳ ai.

Từ ảnh 2D đến bản đồ 3D

Legacy Surveys ban đầu được thực hiện để chuẩn bị cho khảo sát DESI (Dark Energy Spectroscopic Instrument). Bản đồ 2D giống một bức ảnh sâu của bầu trời: nó ghi lại vị trí và độ sáng biểu kiến của sao, thiên hà.

Từ đó, DESI chọn mục tiêu và đo quang phổ để xác định khoảng cách, dựng nên bản đồ 3D độ phân giải cao lớn nhất từng có. Các nhà khoa học theo dõi cách thiên hà tập hợp qua các thời kỳ để lần theo năng lượng tối.

Tháng 4/2026, DESI hoàn thành khảo sát 5 năm trước thời hạn, với số thiên thể nhiều hơn dự kiến. Kết quả sớm cho thấy dấu hiệu tác động của năng lượng tối có thể đang yếu dần theo thời gian. DESI dự kiến công bố kết quả cải thiện từ 5 năm dữ liệu đầu tiên vào năm 2027 và tiếp tục quan sát đến năm 2028.

DESI quan sát hiệu quả đến mức bản đồ Legacy Surveys phải mở rộng. Schlegel kể lại rằng nhóm sớm nhận ra có nguy cơ hết thiên hà để quan sát và hết phần trời, nên phải xử lý từ sớm. Bản đồ mới đã được dùng để chọn mục tiêu cho DESI từ tháng 6/2026.

Kính thiên văn và dữ liệu quan sát được đưa vào xử lý trên siêu máy tínhKính thiên văn và dữ liệu quan sát được đưa vào xử lý trên siêu máy tính

Bài toán tính toán khổng lồ

Việc ghép hàng trăm nghìn ảnh chụp trong 2.285 đêm, mỗi ảnh có điều kiện khí quyển và kính thiên văn khác nhau, là một khối lượng tính toán rất lớn. Nhóm mất khoảng một năm viết mã và 8 tuần xử lý toàn bộ ảnh trên siêu máy tính Perlmutter tại Trung tâm Tính toán Khoa học Nghiên cứu Năng lượng Quốc gia (NERSC) thuộc Berkeley Lab.

Bản đồ cũng sẽ là tham chiếu nền cho thế hệ kính thiên văn tiếp theo, như Đài quan sát Vera C. Rubin (NSF và DOE đồng tài trợ) và kính viễn vọng không gian Nancy Grace Roman của NASA.

Dữ liệu Legacy Surveys còn được dùng để huấn luyện các công cụ trí tuệ nhân tạo (AI) phân tích hàng petabyte dữ liệu thiên văn. Đây sẽ là một trong các bộ dữ liệu của dự án thí điểm vật lý thiên văn trong American Science Cloud, thuộc Genesis Mission của DOE.

Góc nhìn

Với lập trình viên và kỹ sư dữ liệu Việt Nam, bài học nằm ở khối lượng xử lý: hàng trăm nghìn ảnh với điều kiện khác nhau, ghép thành một bộ dữ liệu thống nhất. Đây là dạng bài toán tương tự nhiều hệ thống dữ liệu lớn trong doanh nghiệp.

Việc bộ dữ liệu được mở công khai cũng tạo cơ hội thực hành thực tế. Nhóm kỹ sư có thể thử xây dựng công cụ tra cứu, trực quan hóa hoặc huấn luyện mô hình AI trên dữ liệu thiên văn, thay vì chỉ làm trên bộ dữ liệu mẫu nhỏ.

Nguồn: newscenter.lbl.gov · Quy trình biên tập

Chia sẻ:FacebookX