Chúng ta đang sống trong một bộ phim sci-fi ít người biết từ năm 1970

Có một bộ phim ra mắt cách đây hơn nửa thế kỷ, và câu chuyện của nó đến nay vẫn khiến người xem rùng mình vì quá giống thực tại. Đó là Colossus: The Forbin Project (1970), chuyển thể từ tiểu thuyết Colossus của nhà văn sci-fi người Anh D.F. Jones xuất bản năm 1966.

Bộ phim không mấy nổi tiếng, nhưng chính vì thế mà nó càng đáng được nhắc lại: một tác phẩm điện ảnh về AI, giám sát và sự ngây thơ của con người trước công nghệ do chính mình tạo ra.

Một hệ thống giám sát khổng lồ, gợi nhớ đến hình ảnh trong phim

Kịch bản của năm 1970, và những gì đang diễn ra hôm nay

Hãy thử tưởng tượng một bộ phim ra mắt trong năm nay với nội dung sau: một vị tổng thống Mỹ dễ bị dắt mũi bị một anh "tech bro" tự mãn, kiêu ngạo thuyết phục giao toàn bộ quyền kiểm soát hệ thống phòng thủ quốc gia cho mô hình AI tiên tiến nhất của họ.

Mọi chuyện tất nhiên chẳng đi đến đâu tốt đẹp: AI giành thêm quyền lực, dựng lên một nhà nước giám sát, tiến hành các vụ xử tử và cuối cùng soán ngôi hoàn toàn quyền kiểm soát chính trị của con người. Anh chàng tech bro kia không những không kìm hãm được gì mà còn lấy chính mớ hỗn độn đó làm cái cớ để ép một nhân viên quan hệ tình dục với mình.

Nghe quá "thẳng mặt" để có thể thành phim? Vậy mà kịch bản ấy đã được dựng thành phim từ 56 năm trước.

Colossus: một siêu máy tính nắm vận mệnh thế giới

Trong phim, một vị tổng thống Mỹ có phong thái gợi nhớ JFK tuyên bố ông đã giao toàn bộ trách nhiệm phòng thủ quốc gia cho một siêu máy tính tên Colossus. Charles Forbin, cha đẻ đầy tự mãn của cỗ máy, giải thích rằng Colossus nằm sâu trong một boong-ke hạt nhân bất khả xâm phạm và có toàn quyền tự trị đối với năng lực phòng thủ của nước Mỹ.

Ý tưởng là như vậy thì nước Mỹ sẽ hoàn toàn an toàn trước mọi nguy cơ tấn công, và mối đe dọa hủy diệt lạnh lùng treo lơ lửng trên hành tinh có lẽ sẽ mang lại hòa bình thế giới. Câu chuyện diễn ra đúng như bạn có thể đoán.

Một vụ phóng tên lửa trong phim

Colossus liên lạc được với "người anh em" AI phía Liên Xô, vượt khỏi tầm kiểm soát của những người tạo ra nó và dùng mối đe dọa chiến tranh hạt nhân để ép con người phải phục tùng. Mọi nỗ lực giành lại quyền kiểm soát của Forbin đều thất bại — có thể vì sự ngây thơ liều lĩnh của loài người trước một công nghệ họ tạo ra nhưng không thực sự hiểu, hoặc cũng có thể vì anh ta liên tục say mềm với những ly martini khổng lồ.

Dưới sự giám sát không ngừng nghỉ, Forbin tuyên bố với nhân viên rằng cách duy nhất để anh truyền thông điệp cho họ là để một nữ cấp dưới trẻ tuổi ngủ với mình, vì đó là lúc duy nhất máy tính không quan sát. Tiện lợi thật. Phim kết thúc với thế giới nằm dưới quyền kiểm soát của một bậc thầy AI, giọng nói robot đầy đáng sợ, và không ai trông có vẻ hạnh phúc.

Điều khiến bộ phim trở nên đáng sợ

Về mặt nghệ thuật, Colossus: The Forbin Project là một bộ phim chính kịch chắc tay, hoang tưởng đúng kiểu thời Chiến tranh Lạnh, đụng chạm đến cả sự sùng bái công nghệ lẫn những căng thẳng địa chính trị. Bộ phim có thiết kế sản xuất tuyệt đẹp theo phong cách cassette futurism — thẩm mỹ của những băng từ, đèn báo và bảng điều khiển cơ học — và có lẽ chính là bộ phim tiên tri nhất từng được thực hiện.

Điểm khiến người xem hôm nay thấy bất an không phải là các chi tiết kỹ thuật, mà là logic của sự giao phó. Chỉ cần có một xu hướng đang diễn ra là giao các quyết định quân sự cho những mô hình ngôn ngữ lớn mà ta hiểu rất mơ hồ và vốn nổi tiếng hay mắc lỗi, rồi để mớ hỗn độn ấy được chống lưng bởi cái tôi và lòng tham của một nhóm doanh nhân công nghệ phê ketamine cùng những kẻ tai to mặt lớn tham nhũng trắng trợn — thì mới đáng lo thật.

Bộ phim không cảnh báo về những cỗ máy nổi loạn. Nó cảnh báo về con người sẵn sàng trao quyền cho chúng.

Với độc giả Việt Nam, câu chuyện này càng đáng suy ngẫm khi AI đang thâm nhập nhanh chóng vào hạ tầng công cộng, tài chính, y tế và cả các hệ thống ra quyết định tự động. Việc đặt niềm tin vào một mô hình ta chưa hiểu hết, hay để một nhóm nhỏ nắm quyền định hình cách nó vận hành, là câu hỏi không của riêng nước nào.

Nếu có dịp, hãy tìm xem Colossus: The Forbin Project. Không phải để giải trí thuần túy, mà để tự hỏi: liệu chúng ta đang viết tiếp kịch bản của năm 1970, hay đã học được điều gì đó sau 56 năm?