Chúng ta sẽ giết chết "unalive"

Các nền tảng mạng xã hội đã âm thầm tái định hình cách cả một thế hệ diễn đạt. Ngôn ngữ của người dùng bị thuật toán bóp méo đến mức những từ bình thường như "chết", "giết", "xâm hại" đều trở thành từ cấm, buộc mọi người phải dùng những cách nói uốn éo như "unalive" hay emoji trái nho.

Bài viết của Anil Dash — một trong những blogger công nghệ lâu năm của thế hệ Internet đầu tiên — đặt vấn đề thẳng thắn: liệu thế hệ sinh ra trong thuật toán có còn biết rằng một thế giới khác là có thể?

"Unalive" là gì và tại sao nó tồn tại?

Nếu bạn hỏi những người sinh ra trước thế kỷ 21 rằng "unalive" nghĩa là gì, phần lớn trong số họ sẽ không biết. Nhưng với những người sinh ra và lớn lên cùng Internet, đây là từ quen thuộc dùng để thay thế cho các khái niệm như chết, giết, bị giết trên những nền tảng nơi nói thẳng sẽ bị thuật toán phạt hoặc kiểm duyệt.

Điều đáng chú ý là không ai thực sự biết chắc liệu dùng từ thật có bị phạt hay không. Người dùng tự kiểm duyệt vì giả định rằng thuật toán sẽ trừng phạt họ — và chính nỗi sợ đó đã định hình lại ngôn ngữ.

Cách nói này khởi nguồn từ TikTok, nơi gần như toàn bộ nội dung được phân phối qua bảng tin thuật toán. Sau đó, nó lan ra khắp các nền tảng số khác và thậm chí xâm nhập vào đời sống thường ngày, nơi chưa hề có thuật toán nào cần dỗ dành. Có người nói thành tiếng ngoài đời: "cậu ấy đã unalive chính mình" để chỉ một người tự tử.

Cái giá của việc uốn éo ngôn ngữ

Anil Dash khẳng định rõ ông ủng hộ cảnh báo nội dung và các từ viết tắt có kiểm soát như "SA" cho xâm hại tình dục, nhằm giúp người đọc chủ động chọn lọc thông tin. Việc dùng từ giảm nhẹ để tạo khoảng cách mỉa mai với chủ đề đau buồn cũng là chuyện bình thường.

Nhưng phần lớn các biến thể ngôn ngữ và emoji hiện nay xuất phát từ nhu cầu làm hài lòng nền tảng, và điều này gây tổn hại thực sự:

• Công cụ lọc nội dung của người dùng trở nên vô dụng khi tất cả mọi người đều viết sai chính tả và dùng ẩn dụ để lách thuật toán
• Người dùng mất khả năng mô tả thế giới bằng ngôn ngữ chính xác
• Những chủ đề quan trọng như bạo lực hệ thống hay lạm dụng quyền lực bị che khuất đằng sau lớp ngôn ngữ "được thuật toán phê duyệt"

Một thế hệ lớn lên trong giới hạn áp đặt

Điều khiến tác giả lo ngại nhất là cả một thế hệ không hề biết rằng ngôn ngữ của họ đang bị nền tảng lựa chọn thay — bởi những người điều hành nền tảng không hề có thiện cảm với khả năng biểu đạt hay tiếng nói của thế hệ đó.

Các nghi thức chiều chuộng thuật toán đã ăn sâu đến mức trở nên vô hình với những người sinh ra sau khi nền tảng thống trị. Phụ huynh thế hệ trước còn nhớ cảm giác sững sờ khi đứa con mới biết đi của mình vừa làm xong một trò dễ thương, liền quay lại nói: "please like and subscribe!" — như thể mọi hành động đáng yêu đều phải kèm theo lời mời cung cấp dữ liệu cho Google.

Trên Instagram, nơi người dùng ban đầu chỉ muốn xem ảnh du lịch hay con cái của anh chị em họ, giờ đây họ bị ép xem người khác van xin bình luận những câu mang tính giáo phái, để rồi nhận lại phản hồi rõ ràng do AI tạo ra, tất cả chỉ để "thể hiện hoạt động" với thuật toán — như thể thuật toán là một vị thần giận dữ cần hiến tế, mà không ai chắc chắn vị thần đó muốn gì.

Vấn đề với AI: thế giới không được kiểm duyệt có tồn tại?

Tác giả đặt ra một câu hỏi nhức nhối: nếu không thể nói từ "diệt chủng" trên bất kỳ nền tảng lớn nào, mà dữ liệu huấn luyện của các mô hình AI lớn đều lấy từ chính những nền tảng đó — thì liệu các công cụ AI ngày nay có biết rằng thế giới thật, chưa kiểm duyệt, đang tồn tại?

Đây là một góc nhìn đáng suy ngẫm về chất lượng và tính thiên lệch của dữ liệu huấn luyện AI. Khi ngôn ngữ trên Internet bị bóp méo bởi áp lực kiểm duyệt, các mô hình học từ đó cũng kế thừa sự bóp méo ấy.

Tại sao người dùng Việt Nam nên quan tâm?

Vấn đề này không chỉ giới hạn ở thị trường phương Tây. Người dùng mạng xã hội Việt Nam cũng đang quen dần với việc viết tắt, dùng ký tự thay thế và emoji để né kiểm duyệt trên các nền tảng lớn. Các thuật toán phân phối nội dung đều hoạt động xuyên biên giới, và những thói quen ngôn ngữ hình thành từ đó cũng lan theo.

Điều đáng lo ngại hơn là khi AI tạo sinh ngày càng tham gia vào sản xuất nội dung, việc ngôn ngữ đầu vào đã bị uốn éo sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng đầu ra — cả về tiếng Việt lẫn về khả năng phản ánh thực tế.

Giải pháp: Nói đúng điều mình muốn nói

Anil Dash đưa ra một loạt hành động cụ thể cho những ai muốn thoát khỏi sự kiểm soát của thuật toán:

• Nói thẳng điều mình muốn nói trong mọi thông điệp, thay vì làm ngược lại từ những gì thuật toán muốn hoặc nền tảng cho phép
• Xây dựng hiện diện trên mọi nền tảng có thể, kể cả nơi ít người theo dõi hoặc khó tìm thấy bạn hơn
• Nói với khán giả rằng tự do ngôn luận quan trọng hơn sự tiện lợi của doanh nghiệp — và nhấn mạnh mặt tích cực: độc lập mang lại nghệ thuật tốt hơn, thông tin tốt hơn, cộng đồng gắn kết hơn
• Liên minh với nghệ sĩ, nhà hoạt động và những người cùng giá trị, thông báo rằng bạn sẽ chia sẻ tác phẩm không kiểm duyệt
• Bắt đầu phát hành tác phẩm không kiểm duyệt và xem nền tảng phản ứng ra sao — đôi khi bạn sẽ bất ngờ vì chính mình đã tự kiểm duyệt để đề phòng những giới hạn không hề tồn tại
• Nếu nền tảng thực sự hạn chế, hãy gây tiếng vang lớn, liên hệ báo chí, huy động liên minh và lan truyền trên các nền tảng khác
• Tìm những người khác đang chống lại sự kiểm soát thuật toán và tôn vinh, lan tỏa công việc của họ

"Nếu chúng ta tiếp tục chấp nhận những từ ngữ bị TikTok, Meta, Google và tất cả những nền tảng khác áp đặt, trong khi Twitter/X cho phép nội dung thù hận và gây hại nhất lan truyền không kiểm soát, chúng ta sẽ chỉ thấy chủ nghĩa độc tài trỗi dậy, và tổn hại với người yếu thế ngày càng tăng."

Lời kết

Điều khiến tác giả đau lòng nhất không chỉ là sự leo thang của kiểm duyệt, mà là vô số nghệ sĩ, nhà hoạt động và nhà tư tưởng tài năng sẽ bị thuật toán vô cảm bịt miệng — những cỗ máy quyết định tùy tiện ai được nói từ gì, theo cách nào.

Trong khi các ông trùm công nghệ ngày càng ngang nhiên tuyên bố những điều cực đoan, kêu gọi thanh lọc sắc tộc, thì họ lại siết chặt hơn dây cương lên tiếng nói của người dùng bình thường.

Đã đến lúc để "unalive" phải chết. Và cách đơn giản nhất để bắt đầu là nói đúng điều bạn muốn nói.