DEsk: Khi bàn làm việc Linux trở thành một căn phòng được dựng bằng ray-tracing

Có những dự án mã nguồn mở ra đời không phải để giải quyết một vấn đề kỹ thuật cấp bách, mà để trả lời một câu hỏi đơn giản: điều gì sẽ xảy ra nếu giao diện máy tính được thiết kế như một vật thể thật? DEsk là câu trả lời mới nhất cho câu hỏi đó — một môi trường desktop Wayland cho Linux, nơi mọi thứ trên màn hình đều được vẽ để trông giống như đồ vật ngoài đời thực.

Phiên bản v0.1.2 (BETA) vừa được phát hành, đánh dấu lần ra mắt công khai đầu tiên của dự án cùng trình cài đặt dành cho Fedora.

Môi trường desktop DEsk với thiết kế skeuomorphic

Skeuomorphic theo cách của iOS 6

Thuật ngữ skeuomorphic (mô phỏng hiện thực) từng thống trị thiết kế giao diện thời iOS 6, khi mọi biểu tượng đều được vẽ để trông giống vật thật — cuốn sổ ghi chú có đường chỉ khâu, bàn phím máy đánh chữ có phím nổi, giá sách bằng gỗ với vân thật.

DEsk đẩy ý tưởng đó lên một tầng cao hơn: toàn bộ desktop chính là một chiếc bàn làm việc thật sự. Không có biểu tượng trừu tượng nào ở đây — mỗi thứ đều được dựng hình với chất liệu, ánh sáng, bóng đổ và cả dấu vết hao mòn do sử dụng.

• Cửa sổ là những tờ giấy đặt trên mặt bàn gỗ óc chó, có thớ giấy thật, độ dày và cả góc giấy bị gấp
• Thanh dock là ngăn kéo với tay nắm bằng đồng thau — kéo tay nắm (hoặc nhấn Super+D) để mở
• Ứng dụng nằm trong các bìa hồ sơ trên giá sách phía sau bàn (nhấn Super+A)
• Thông báo đến trong hộp thư đặt trên bàn (Super+N)
• Bảng điều khiển hệ thống là một cỗ máy thời kỳ van xoay, gắn vào mặt sau của bàn

Điểm đáng chú ý về mặt kỹ thuật: toàn bộ căn phòng — bàn, giá sách, bảng điều khiển, hộp thư — được ray-tracing trên GPU với GLES 3, có bộ dựng hình CPU làm phương án dự phòng, và được lưu đệm theo từng kích thước màn hình. Chỉ một chiếc đèn bàn duy nhất chiếu sáng mọi thứ trong phòng.

Tương tác vật lý với cửa sổ

Cách DEsk xử lý cửa sổ là phần thú vị nhất. Mỗi cửa sổ nằm trên một tờ giấy màu kem, và khi bạn giữ con trỏ ở góc giấy bị gấp, tờ giấy sẽ được nhấc lên để lộ những gì in ở mặt sau:

• Fold (thu nhỏ) — gấp lại như một lá thư và đặt xuống bàn, nằm dưới các cửa sổ khác
• Unfold / Refold (phóng to và khôi phục)
• Discard (đóng) — vo tròn tờ giấy và ném đi

Kéo một cạnh cửa sổ sẽ "rút thêm giấy" từ phía sau tờ giấy — một chi tiết nhỏ nhưng thể hiện rõ triết lý thiết kế của dự án.

Góc cửa sổ với các tùy chọn Fold, Unfold, Discard

Cửa trước: màn hình khóa như một cánh cổng thật

Màn hình khóa của DEsk (Super+L) được thiết kế như cánh cửa trước của ngôi nhà, dựng hình 3D với đèn riêng và bóng đổ mềm. Cánh cửa có ánh sáng theo giờ trong ngày — mặt trời được tính toán từ thành phố trong múi giờ của bạn, đèn hiên bật lên khi trời chạng vạng.

Nếu bạn cho phép, DEsk có thể truy vấn open-meteo.com để lấy thời tiết của thành phố đó (chỉ gửi vĩ độ và kinh độ), và hiển thị: mưa làm tối gạch, tuyết đọng trên các bề mặt hướng lên, sương mù, chớp. Vào một số ngày đặc biệt trong năm, cánh cửa và đồng hồ sẽ có điều gì đó dành riêng cho bạn — không có tùy chọn nào để bật, bạn sẽ thấy vào chính ngày đó.

Việc xác thực được kiểm tra qua PAM, giống như khi đăng nhập.

Quản lý kiến trúc: chỉ làm những gì thực sự cần

Một điểm đáng học hỏi ở DEsk là ranh giới rõ ràng giữa phần nó tự làm và phần nó mượn từ hệ sinh thái mã nguồn mở. Dự án tuân thủ nguyên tắc:

Chỉ tự làm những gì được vẽ như một phần của căn phòng, hoặc những gì chỉ có thể làm được bên trong compositor; ngoài ra hãy tìm một chương trình đã tồn tại chạy tốt dưới compositor wlroots, và chỉ tự viết khi không còn cách nào khác.

Cụ thể, DEsk tự vẽ cửa sổ, ngăn kéo, giá sách, đồng hồ, bảng điều khiển, hộp thư, cửa trước và Shell Settings. Nhưng âm lượng và tắt tiếng thì dùng PipeWire/PulseAudio, độ sáng màn hình qua logind, chụp ảnh màn hình qua grim, và bàn phím tiếng Nhật qua cầu nối tới IBus.

DEsk cũng chủ động loại trừ một số thành phần: System Settings của KDE (không hoạt động ngoài Plasma), các hộp thoại chỉ dành cho X11 của Xfce và MATE, và các hộp thoại hiển thị của Xfce vì xfsettingsd sẽ ghi đè GSettings bằng mặc định của Xfce.

Hiệu năng trên máy cũ

Dù sở hữu giao diện 3D ấn tượng, DEsk được thiết kế để chạy nhẹ nhàng trên máy cũ. Trên một máy được giới hạn tương đương laptop năm 2010 (hai lõi, mỗi lõi một phần tư, 2 GB RAM, không GPU cho phần dựng phòng):

• Đăng nhập sau đó hiển thị desktop trong dưới nửa giây, đèn sáng sau 1,4 giây
• Lần đăng nhập đầu tiên phải ray-trace phòng bằng CPU, hoàn tất trong 7 giây thay vì một phút rưỡi trong bóng tối
• Gấp một tờ giấy tốn 5 ms mỗi khung hình ở mức Low

Ở chế độ 2D Fallback — dành cho máy không có GPU hoặc máy ảo render bằng CPU — trên hai lõi CPU, lần khởi động đầu tiên giảm từ gần mười phút xuống khoảng một phần tư phút, và mỗi khung hình từ 2 ms xuống 0,5 ms.

Ngăn kéo đóng vai trò thanh dock

Một chỉ số trải nghiệm kiểu Windows

Điểm thú vị không kém là DEsk Experience Index (desk-index) — lấy cảm hứng trực tiếp từ Windows Experience Index cũ. Công cụ này đánh giá máy tính theo những gì desktop yêu cầu: bộ xử lý, bộ nhớ, đồ họa 2D, đồ họa 3D và ổ đĩa, mỗi hạng mục từ 1.0 đến 9.9 trên các đồng hồ đo viền đồng thau. Điểm cơ bản là điểm thấp nhất.

Chạy desk-index --text sẽ in kết quả tương tự trong terminal.

Cài đặt và hỗ trợ

DEsk hỗ trợ chính thức Debian 13, Ubuntu 24.04 / 26.04 LTS, Arch Linux và Fedora 43 / 44, cùng các bản phái sinh như Linux Mint, Pop!_OS, EndeavourOS, Manjaro và Nobara. Cài đặt chỉ cần tải bản phát hành mới nhất và chạy script tương ứng:

sudo sh scripts/install_debian.sh

Sau đó đăng xuất và chọn DEsk trên màn hình đăng nhập. Lần đăng nhập đầu tiên sẽ dựng hình căn phòng — vài giây trên GPU, lâu hơn nếu không có.

Giao diện hỗ trợ bảy ngôn ngữ: tiếng Anh, Nhật, Trung giản thể, Hàn, Tây Ban Nha, Pháp và Đức, có thể chuyển đổi trực tiếp.

Được xây dựng với sự hỗ trợ của AI

Một chi tiết đáng chú ý trong tài liệu dự án: DEsk được xây dựng với sự hỗ trợ của AI. Phần lớn mã nguồn và tài liệu được viết bởi Claude (mô hình AI của Anthropic) dưới sự chỉ đạo của tác giả. Tác giả quyết định DEsk sẽ là gì và trông như thế nào, kiểm thử trên máy thật và duyệt lại mọi thứ được đưa vào.

Dự án phát hành theo giấy phép MIT, và tác giả kêu gọi cộng đồng gửi báo cáo lỗi cũng như đề xuất tính năng mới.

Góc nhìn cho người dùng Việt Nam

Với cộng đồng Linux Việt Nam, DEsk là một lựa chọn đáng thử nếu bạn quan tâm đến giao diện desktop độc đáo hoặc muốn tìm hiểu cách một compositor Wayland hiện đại được xây dựng từ đầu. Dự án có tài liệu kiến trúc chi tiết (docs/ARCHITECTURE.md), hướng dẫn tùy biến (docs/MODDING.md) và tài liệu cấu hình đầy đủ (docs/CONFIGURATION.md) — nguồn học tập tốt cho lập trình viên muốn tìm hiểu về Wayland, wlroots và ray-tracing trong môi trường desktop.

Điều cần lưu ý: DEsk vẫn đang ở giai đoạn beta, nên hãy chuẩn bị tinh thần cho những điểm chưa hoàn thiện. Tác giả khuyến nghị chạy desk-report để thu thập thông tin chẩn đoán khi gặp sự cố — công cụ này tự động loại bỏ tên người dùng, thư mục nhà, tên máy và địa chỉ mạng trước khi xuất file báo cáo.