Fortran tròn 70 tuổi: Ngôn ngữ lập trình huyền thoại vẫn trụ vững trong kỷ nguyên AI

Fortran — một trong những ngôn ngữ lập trình lâu đời nhất còn được sử dụng rộng rãi — sẽ kỷ niệm 70 năm ra đời vào ngày 15/10 tới. Cột mốc này không chỉ là dịp nhìn lại lịch sử, mà còn khẳng định vị thế bền bỉ của Fortran trong điện toán khoa học hiện đại.

70 năm phục vụ khoa học và công nghệ

Fortran ra đời khi mà việc lập trình máy tính còn phải thao tác trực tiếp bằng mã máy và hợp ngữ. Việc IBM giới thiệu ngôn ngữ này đã mở ra một kỷ nguyên mới: lập trình viên có thể diễn đạt công thức toán học theo cách gần gũi với ngôn ngữ tự nhiên, thay vì vật lộn với những chỉ thị phần cứng phức tạp.

Suốt bảy thập kỷ qua, Fortran đã trở thành xương sống của nhiều hạ tầng quan trọng trong các lĩnh vực khoa học:

• Kỹ thuật hạt nhân: Mô phỏng phản ứng và tính toán an toàn lò phản ứng
• Dự báo thời tiết và khí hậu: Các mô hình khí hậu toàn cầu từ lâu đã được viết bằng Fortran
• Khoa học vật liệu: Mô phỏng cấu trúc phân tử và tính chất vật liệu mới

Ngày nay, Fortran vẫn là lựa chọn hàng đầu trong những lĩnh vực này nhờ hiệu năng tính toán số vượt trội và khả năng tối ưu hóa cho các siêu máy tính.

Điều đáng chú ý là trong khi nhiều ngôn ngữ lập trình khác đã lụi tàn theo thời gian, Fortran vẫn tiếp tục được cập nhật với những tiêu chuẩn mới, hỗ trợ lập trình song song và tận dụng sức mạnh của GPU.

Sự kiện kỷ niệm tại Manchester

Để tôn vinh những đóng góp to lớn của Fortran cho khoa học và kỹ thuật, Viện Khoa học Khí hậu (ICCS) thuộc Đại học Cambridge sẽ tổ chức sự kiện "Celebrating 70 years of Fortran" tại Bảo tàng Khoa học và Công nghiệp ở Manchester, Vương quốc Anh, vào ngày 1/12/2026.

Chương trình hội thảo chính diễn ra từ 14:30 đến 18:15, bao gồm:

• Bài phát biểu chính của Damian Rouson (Phòng thí nghiệm Quốc gia Lawrence Berkeley), nhìn lại chặng đường 70 năm của Fortran
• Các bài trình bày ngắn (lightning talks) về những phát triển và sáng kiến cộng đồng đang diễn ra
• Phiên thảo luận mở hướng tới 70 năm tiếp theo

Sau hội thảo là tiệc chiêu đãi buổi tối tại sảnh triển lãm, kèm theo phần trình diễn chiếc máy tính thử nghiệm "Baby" từ thập niên 1940 — một trong những cỗ máy tính đầu tiên trên thế giới.

Miễn phí tham dự, có hỗ trợ trực tuyến

Sự kiện được tổ chức nhờ sự tài trợ của các nhà tài trợ, bao gồm AMD và Dell Technologies ở cấp bạch kim, cùng các nhà tài trợ đồng ở cấp đồng như CAKE, OpenMP và ICCS.

Nhờ nguồn tài trợ này, việc tham dự hoàn toàn miễn phí. Người tham dự có thể đăng ký theo hình thức trực tiếp hoặc tham gia từ xa qua Zoom. Hạn đăng ký là ngày 9/11/2026.

Cộng đồng lập trình viên cũng được khuyến khích gửi đề xuất cho các bài trình bày ngắn, poster hoặc chủ đề thảo luận nhóm.

Fortran và tương lai của điện toán hiệu năng cao

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và học máy đang bùng nổ, câu hỏi đặt ra là liệu Fortran có còn chỗ đứng? Câu trả lời là có. Nhiều thư viện tính toán số nền tảng như BLAS, LAPACK — vốn được dùng gián tiếp trong các framework AI phổ biến — đều có nguồn gốc từ Fortran hoặc có phiên bản Fortran hiệu năng cao.

Với các mô hình thời tiết, khí hậu và vật lý, Fortran vẫn cung cấp hiệu năng mà ít ngôn ngữ nào sánh kịp. Các dự án hiện đại như LFortran và các thư viện mới đang mang lại trải nghiệm lập trình hiện đại hơn cho thế hệ lập trình viên tiếp theo.

Đối với cộng đồng công nghệ Việt Nam, đây cũng là dịp để nhìn lại vai trò của các ngôn ngữ lập trình nền tảng. Trong khi chúng ta tập trung vào các xu hướng mới như AI, web và mobile, những ngôn ngữ như Fortran nhắc nhở rằng nền tảng tính toán vững chắc vẫn là điều kiện tiên quyết cho mọi tiến bộ công nghệ.