Giải Nobel Y học 2026 vinh danh ba nhà khoa học tiên phong của công nghệ quang di truyền

Giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học năm 2026 đã gọi tên ba nhà khoa học Karl Deisseroth, Peter Hegemann và Georg Nagel cho công trình khám phá ra các kênh ion điều khiển bằng ánh sáng và phát triển phương pháp quang di truyền (optogenetics) — một kỹ thuật cho phép các nhà nghiên cứu điều khiển hoạt động của tế bào thần kinh bằng ánh sáng.

Ba nhà khoa học đoạt giải Nobel Y học 2026

Bước ngoặt từ một loài tảo đơn bào

Câu chuyện bắt đầu từ sự tò mò của Peter Hegemann. Ông tự hỏi làm thế nào mà Chlamydomonas — một loài tảo đơn bào — có thể bơi về phía nguồn sáng. Vào đầu những năm 2000, Hegemann và Georg Nagel đã phát hiện ra channelrhodopsin, một loại protein đặc biệt nằm trên bề mặt tế bào tảo.

Khi được chiếu sáng bằng ánh sáng xanh, protein này mở ra một kênh ion. Các ion tích điện tràn vào tế bào, tạo ra xung điện. Điều đáng kinh ngạc là dù đặt protein này vào bất kỳ loại tế bào nào, chúng đều trở nên nhạy cảm với ánh sáng.

"Quang di truyền mở ra cơ hội lập bản đồ não bộ theo cách mà trước đây chúng ta chỉ có thể mơ ước", Per Svenningsson, Chủ tịch Ủy ban Nobel Sinh lý học hoặc Y học, nhận định.

Từ phòng thí nghiệm đến não bộ sống

Karl Deisseroth đã đưa gene mã hóa channelrhodopsin vào tế bào thần kinh của chuột. Bằng cách chiếu ánh sáng xanh, ông có thể kích hoạt tín hiệu thần kinh. Công trình đột phá này được công bố năm 2005. Hai năm sau, ông đã khiến công tắc điều khiển bằng ánh sáng hoạt động được trong não của chuột sống.

Phương pháp này nhanh chóng lan rộng toàn cầu. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng quang di truyền để làm sáng tỏ các mạch thần kinh chi phối ký ức, cảm xúc và hành vi liên quan đến các rối loạn thần kinh và tâm thần. Trong y học lâm sàng, phương pháp này đang được thử nghiệm để khôi phục thị lực cho người khiếm thị.

Ý nghĩa với ngành công nghệ và AI

Quang di truyền không chỉ là một thành tựu y sinh — nó còn là minh chứng cho sức mạnh của việc kết hợp sinh học với công nghệ điều khiển. Kỹ thuật này tạo ra lượng dữ liệu khổng lồ về hoạt động thần kinh, trở thành nguồn cảm hứng cho các mô hình học máy phân tích tín hiệu não và phát triển giao diện não - máy tính.

Các giao diện não - máy (BCI) đang là lĩnh vực nóng, với nhiều startup công nghệ theo đuổi. Phương pháp của ba nhà khoa học đoạt giải cung cấp nền tảng khoa học để hiểu rõ hơn cách não bộ xử lý thông tin — bước đệm quan trọng để xây dựng các hệ thống AI lấy cảm hứng từ sinh học.

Giải thưởng năm nay trị giá 12 triệu krona Thụy Điển, chia đều cho ba nhà khoa học. Với các nhà nghiên cứu và kỹ sư công nghệ tại Việt Nam đang làm việc trong lĩnh vực y sinh và AI, công trình này mở ra hướng tiếp cận mới để kết hợp giữa khoa học thần kinh và trí tuệ nhân tạo.