Giới học thuật có trách nhiệm bảo vệ Wikipedia trước sự bào mòn của AI

Wikipedia là bộ bách khoa toàn thư được tra cứu nhiều nhất trong lịch sử loài người, nhưng đang phải đối mặt với thách thức sinh tồn đến từ các công ty trí tuệ nhân tạo. Trong một bài viết trên LSE Impact Blog, chuyên gia Helen Choi lập luận rằng giới học thuật, với vai trò là nhà nghiên cứu và giảng viên, có nghĩa vụ đạo đức trong việc bảo vệ và ủng hộ các cộng đồng tri thức mở như Wikipedia.

Minh họa về nguy cơ mất kết nối giữa nguồn tri thức mở và người dùng

Khi AI khiến người dùng rời xa nguồn tri thức gốc

Khi sử dụng các sản phẩm AI như Gemini của Google hay ChatGPT, người dùng nhận được câu trả lời tức thì. Đôi khi những câu trả lời này có kèm liên kết tới Wikipedia, nhưng phần lớn người dùng không bấm vào các liên kết đó mà chấp nhận kết quả do máy tạo ra mà không kiểm chứng thêm. Nếu xu hướng này tiếp diễn, lượng độc giả của Wikipedia sẽ ngày càng sụt giảm.

Đây là vấn đề nghiêm trọng bởi Wikipedia vận hành nhờ một cộng đồng tình nguyện viên, những người đảm nhận mọi việc từ viết bài, lập trình đến quản trị – và cộng đồng này chính là những độc giả của Wikipedia. Số lượng độc giả giảm đồng nghĩa với ít bài viết mới, ít cập nhật và ít chỉnh sửa hơn, để rồi cuối cùng có thể dẫn tới một bộ bách khoa toàn thư bị bỏ hoang, thậm chí biến mất.

Điều này sẽ là mất mát cho cả nhân loại lẫn chính ngành AI, bởi ngành này đang phụ thuộc nặng nề vào Wikipedia và khoảng năm tỷ từ ngữ của nó để huấn luyện các hệ thống vận hành sản phẩm của họ.

Giá trị vượt ra ngoài dữ liệu huấn luyện

Wikipedia không chỉ là dữ liệu huấn luyện cho máy móc, mà còn là một cộng đồng tự quản của con người, tồn tại độc lập với sự kiểm soát của doanh nghiệp hay chính phủ. Cộng đồng tình nguyện này hoạt động nhằm tạo ra và chia sẻ tri thức vì lợi ích chung.

Rất khó tìm được một nỗ lực tình nguyện nào khác có tầm ảnh hưởng sâu rộng và mạnh mẽ hơn Wikipedia. Nó đã thành công hơn cả những sản phẩm thương mại như bách khoa toàn thư Encarta của Microsoft hay Grokipedia do xAI tạo ra bằng máy. Wikipedia còn bị một số quốc gia như Trung Quốc chặn truy cập, cho thấy mức độ ảnh hưởng mà nó tạo ra.

Minh họa về Grokipedia và tác động của AI lên Wikipedia

Tuy nhiên, các công ty AI hùng mạnh đang kiểm soát tìm kiếm trực tuyến lại đặt ra thách thức sinh tồn cho một cộng đồng đang suy yếu và mất tinh thần. Không chỉ lấy đi độc giả của Wikipedia, họ còn chiếm đoạt công sức lao động của các tình nguyện viên để trục lợi, biến việc viết lách và nghiên cứu thành thức ăn cho máy móc. Một số công ty AI thu thập nội dung Wikipedia trái phép, trong khi những công ty khác như Microsoft, Amazon và Meta lại trả tiền cho Wikipedia để được truy cập API tốc độ cao.

Vì sao giới học thuật phải hành động?

Nghĩa vụ bảo vệ tri thức mở của giới học thuật bắt nguồn từ vị thế đặc biệt và mối liên hệ cấu trúc của họ với tri thức. Theo Mô hình Kết nối Xã hội của Iris Marion Young, nghĩa vụ khắc phục bất công của một người được xác định bởi mối liên hệ của người đó với các quá trình và cấu trúc mà họ tham gia.

Là một bên tham gia vào các quá trình tri thức, giới học thuật có trách nhiệm giải quyết những bất công trong các quá trình đó – chẳng hạn những hành vi mà ngành AI đang gây ra với các nguồn tri thức quan trọng như Wikipedia.

Với khả năng tiếp cận nguồn lực và vị thế cao hơn nhóm tình nguyện viên Wikipedia phần lớn ẩn danh, giới học thuật có quyền lực, tầm ảnh hưởng và năng lực để giải quyết tình trạng bất công này. Là những người được đào tạo về sản xuất tri thức và đang giảng dạy thế hệ những người sản xuất tri thức tiếp theo, các học giả thực sự có đủ phẩm chất và điều kiện để hỗ trợ nguồn tri thức hiện tại lẫn tương lai của Wikipedia.

Những cách giới học thuật có thể hỗ trợ Wikipedia

Giới học thuật không phải là bên đã gây hại cho Wikipedia; với vai trò những người đồng quản lý tri thức, họ có nghĩa vụ giúp bảo vệ nó khỏi những bên đã gây hại. Và họ có đủ công cụ để làm việc đó:

• Đóng góp chuyên môn: Kiến thức chuyên ngành của học giả có thể giúp lấp đầy những khoảng trống nội dung, sửa lỗi và bổ sung bối cảnh cho những chủ đề phức tạp trên Wikipedia.
• Nâng cao chất lượng nguồn: Khả năng tiếp cận và sử dụng thành thạo các nguồn tài liệu chất lượng cao giúp cải thiện chất lượng bài viết. Vì cách trích dẫn của Wikipedia phản ánh thông lệ học thuật, các học giả có thể thấy việc biên tập Wikipedia ít khó khăn hơn người khác.
• Trích dẫn Wikipedia trong nghiên cứu: Giống như việc học giả phải trích dẫn các kết quả do AI tạo ra mà họ sử dụng, họ cũng có thể trích dẫn Wikipedia nếu dùng nó trong công trình của mình. Điều này khẳng định giá trị của Wikipedia như một nguồn tri thức và tăng tính minh bạch trong quá trình nghiên cứu. Bất chấp sự hoài nghi lâu năm của một số học giả, số lượt trích dẫn Wikipedia trong các tạp chí học thuật dường như đang tăng lên, kể cả ở những ấn phẩm uy tín trong lĩnh vực khoa học sức khỏe.
• Đưa Wikipedia vào giảng dạy: Các học giả có thể hướng dẫn sinh viên cách đóng góp cho Wikipedia. Cách làm này vừa nâng cao hiểu biết về Wikipedia cho thế hệ tương lai, vừa giúp sinh viên củng cố kiến thức chuyên môn và kỹ năng xử lý thông tin.

Minh họa về cộng đồng học thuật và tri thức mở

Thông qua tổ chức phi lợi nhuận Wiki Education Foundation, hơn 152.000 sinh viên tại hơn 8.000 trường cao đẳng và đại học ở Mỹ và Canada đã đóng góp hơn 125 triệu từ cho Wikipedia kể từ năm 2010. Sinh viên cho biết việc viết cho Wikipedia tạo động lực để họ sản xuất bài viết chất lượng cao vì được viết cho độc giả thực tế. Họ cũng phát triển các kỹ năng thực tiễn về đánh giá nguồn, tuân thủ bản quyền và ghi nguồn.

Đáng chú ý, vì Wikipedia hiện cấm nội dung do AI tạo ra, việc giao bài tập viết cho Wikipedia có thể là một cách để sinh viên rèn luyện kỹ năng viết và tư duy một cách độc lập. Khoảng 19% biên tập viên tích cực mới của Wikipedia đến từ các chương trình của Wiki Education, cho thấy đây là cách khả thi để duy trì và làm mới Wikipedia bằng một thế hệ cộng tác viên mới.

Vai trò của các cơ sở giáo dục đại học

Tuy nhiên, việc hoàn thành nghĩa vụ đạo đức này đòi hỏi sự hỗ trợ từ chính các cơ sở giáo dục đại học. Hiện nay, phần lớn học giả được đánh giá dựa trên thành tích nghiên cứu, chất lượng giảng dạy và nghĩa vụ phục vụ đơn vị. Những hoạt động phục vụ cộng đồng như đóng góp cho Wikipedia hầu như không được ghi nhận, thậm chí không được tính đến.

Nếu muốn giới học thuật hoàn thành trách nhiệm bảo vệ tri thức và các cộng đồng tri thức, các cơ sở giáo dục cần công nhận những nỗ lực như đóng góp cho Wikipedia, đồng thời cung cấp nguồn lực và sự hỗ trợ cần thiết.

Việc làm này cũng có thể giúp giải quyết tình trạng niềm tin của công chúng vào giáo dục đại học đang bị bào mòn, bởi một cam kết mạnh mẽ hơn trong việc phục vụ công chúng sẽ tái khẳng định vai trò của các trường đại học như những người gìn giữ tri thức phục vụ nhân loại – vai trò mà Wikipedia cũng đang đảm nhận.

Đối với độc giả Việt Nam, câu chuyện này đặc biệt đáng lưu tâm khi các công cụ AI ngày càng phổ biến trong học tập và nghiên cứu. Việc biết kiểm chứng thông tin, quay lại nguồn gốc và chủ động đóng góp cho các nền tảng tri thức mở như Wikipedia, cũng như các dự án tri thức mở tiếng Việt, là cách thiết thực để duy trì một hệ sinh thái thông tin lành mạnh trong kỷ nguyên AI.