Wikimedia Foundation cảnh báo phán quyết bản quyền AI cứng nhắc có thể đe dọa web mở

Cuộc chiến pháp lý về bản quyền giữa các nhà xuất bản lớn và những gã khổng lồ AI đang bước vào giai đoạn quyết định, và Quỹ Wikimedia — tổ chức vận hành Wikipedia — vừa lên tiếng với một lập trường được đánh giá là "khó chịu" với cả hai phía.

Wikipedia và AI

Trong hồ sơ pháp lý nộp lên tòa án, Wikimedia không đứng về phía The New York Times lẫn OpenAI hay Microsoft. Thay vào đó, tổ chức phi lợi nhuận này chỉ ra rằng lập luận của các bên đang đẩy học thuyết sử dụng hợp lý (fair use) vào những cách áp dụng quá rộng và giản lược.

Hai mặt của một phán quyết

Wikimedia lo ngại rằng một chiến thắng toàn diện cho giới nhà xuất bản có thể trao cho các chủ sở hữu bản quyền quyền "gác cổng" ngay cả với những ứng dụng sáng tạo và mang tính chuyển đổi cao của tác phẩm. Ngược lại, nếu các công ty AI thắng, điều đó có thể trở thành "đèn xanh để phớt lờ các điều khoản cấp phép và làm đứt gãy dòng chảy tri thức giữa tác giả và công chúng".

"Wikimedia lo ngại rằng lập trường của các bên trong vụ án này đang thúc đẩy những cách áp dụng học thuyết sử dụng hợp lý quá rộng và đơn giản hóa."

Với Wikipedia, đây không chỉ là câu chuyện lý thuyết. Các trang web của Wikimedia "đã trở thành một trong những nguồn dữ liệu quan trọng nhất cho mọi quá trình huấn luyện AI và học máy". Nhưng chính những hệ thống này lại hút mất người truy cập, làm xói mòn nền tảng cộng đồng duy trì các trang web đó.

Lợi ích hai chiều và những vi phạm

Dù vậy, Wikimedia thừa nhận các mô hình ngôn ngữ lớn mang lại lợi ích thực sự cho cộng đồng biên tập viên: hỗ trợ chống phá hoại, phát hiện vi phạm bản quyền và hành vi doxxing, cũng như tìm ra những bài viết cần cải thiện.

Song song đó, tổ chức này cáo buộc các dịch vụ như ChatGPT đang vi phạm bản quyền: chúng tái tạo văn bản vốn được cấp phép tự do theo giấy phép Creative Commons nhưng không tuân thủ các điều khoản của giấy phép đó.

Đề xuất dung hòa

Wikimedia đưa ra một giải pháp trung dung, được tóm tắt trong một bài đăng blog:

• Thu thập dữ liệu từ các trang web không nên bị coi là vi phạm bản quyền.
• Huấn luyện trước (pre-training) mô hình ngôn ngữ lớn trên dữ liệu có bản quyền mà không có giấy phép nên được coi là sử dụng hợp lý, miễn là mô hình tạo ra "điều gì đó mới mẻ và khác biệt so với nguồn gốc".
• Nhưng khi mô hình trích xuất nguyên bản nội dung để trả lời truy vấn người dùng, thay thế việc độc giả truy cập tác phẩm gốc, thì cần phải có giấy phép.

Khác biệt cốt lõi nằm ở chỗ: trong trường hợp sau, đầu ra AI chỉ đơn thuần thay thế tác phẩm gốc mà không chuyển đổi đủ để được coi là sử dụng hợp lý. Với Wikipedia, điều này đồng nghĩa AI phải ghi nguồn theo giấy phép Creative Commons, và mọi "bản phối lại hay chuyển thể" cũng phải giữ nguyên giấy phép đó.

Tại sao điều này quan trọng với độc giả Việt Nam

Lập trường của Wikimedia có ý nghĩa trực tiếp với cộng đồng công nghệ và tri thức mở tại Việt Nam. Wikipedia tiếng Việt là một trong những nguồn tham khảo phổ biến, và nhiều dự án mã nguồn mở, cộng đồng chia sẻ kiến thức trong nước cũng dựa vào các giấy phép mở tương tự.

Nếu tòa án đưa ra một phán quyết quá cứng nhắc — hoặc cấm tuyệt đối việc huấn luyện AI trên dữ liệu mở, hoặc cho phép AI tái tạo nội dung không cần ghi nguồn — hệ sinh thái tri thức mở sẽ chịu thiệt hại kép: vừa mất công cụ AI hữu ích, vừa mất động lực đóng góp của cộng đồng.

"Một phán quyết không áp dụng cẩn trọng các nguyên tắc sử dụng hợp lý có thể đe dọa tính bền vững của tri thức tự do, và kìm hãm sự phát triển của các công nghệ mã nguồn mở, cuối cùng ảnh hưởng đến quyền tiếp cận thông tin của tất cả mọi người." — Stephen LaPorte, cố vấn pháp lý của Quỹ Wikimedia

Giám đốc điều hành Wikimedia, Bernadette Meehan, nhấn mạnh thêm: mở rộng khả năng tiếp cận tri thức thông qua AI là một mục tiêu mạnh mẽ, nhưng phải tôn trọng con người, những người đóng góp và cộng đồng làm nên tri thức đáng tin cậy. Tìm được sự cân bằng này là lợi ích chung và trách nhiệm chung của toàn bộ hệ sinh thái thông tin.