Nộp đơn xin việc lẽ ra nên khó hơn. Thật đấy

Ba năm trước, Andrew Stockwell đã có quy trình tuyển dụng chuẩn chỉnh đến từng chi tiết. Là giám đốc nhân sự của Vendr – một công ty chuyên mua phần mềm – Stockwell đăng tin tuyển dụng, chờ vài ngày, rồi xem xét vài chục hồ sơ, may mắn lắm thì lên tới 100. Nhà tuyển dụng tìm thêm ứng viên tiềm năng, rồi ông đọc sơ yếu lý lịch, phỏng vấn và chuyển những ứng viên xuất sắc cho quản lý tuyển dụng.

“Quy trình đó thực sự tập trung vào việc tìm kiếm nhân tài, đánh giá họ, trò chuyện và chọn ra những người tốt nhất,” Stockwell chia sẻ với WIRED.

Nhưng trong khoảng một năm trở lại đây, mọi thứ đã thay đổi chóng mặt. Quy trình vẫn bắt đầu như cũ, nhưng chỉ sau một hai ngày, Stockwell không còn nhìn thấy 100 hồ sơ nữa. Thay vào đó, hàng trăm hồ sơ tràn về như lũ. Có khi số lượng lên tới hơn 1.000. Một phần lớn là “rác hoàn toàn” – hồ sơ giả mạo. Nhiều hồ sơ khác được viết bằng AI, thổi phồng sự thật và khiến nhà tuyển dụng khó phân biệt ứng viên này với ứng viên khác. Stockwell cho biết ông phải trả lương cho những chuyên viên tuyển dụng có tay nghề cao chỉ để “ngồi lọc hồ sơ cả ngày”.

Stockwell chỉ là một trong nhiều chuyên gia nhân sự nhận ra rằng việc tìm việc đang trở nên hỏng hóc nghiêm trọng. Bước sang năm 2026, nộp đơn xin việc dễ như mua hàng online: AI có thể viết sơ yếu lý lịch và thư xin việc trong vài giây. Tiện ích mở rộng trình duyệt có thể tự động điền toàn bộ đơn ứng tuyển, không cần con người thao tác. LinkedIn hiển thị hàng chục công việc mỗi ngày, kèm tùy chọn ứng tuyển “chỉ với vài cú nhấp chuột”.

Ophir Samson – trưởng bộ phận AI giọng nói của Greenhouse, nền tảng tuyển dụng – cho biết: “Một năm trước, mọi nhà tuyển dụng đều nói với tôi rằng họ muốn việc ứng tuyển dễ nhất có thể, mang đến trải nghiệm liền mạch cho ứng viên. Nhưng kết quả là họ nhận 2.000 hồ sơ trong 24 giờ cho một vị trí. Đó là trải nghiệm tồi tệ cho tất cả mọi người.”

Khi AI biến việc ứng tuyển thành “cuộc đua số lượng”

Ứng viên giỏi không thể nổi bật, còn ứng viên kém lại lọt qua khe cửa. Các nhà tuyển dụng phải đối mặt với nhiệm vụ đánh giá hàng nghìn hồ sơ mỗi ngày. Thay vì dành thời gian tìm kiếm nhân viên mơ ước trên LinkedIn, họ phải ngồi hàng giờ trong hệ thống quản lý ứng viên, tinh chỉnh bộ lọc chỉ để xác định xem hồ sơ nào đáng để liếc qua 30 giây.

Giờ đây, các nhà tuyển dụng đang nói với Samson rằng: “Thực ra, chúng tôi muốn có chút ma sát. Ma sát là tốt. Chúng tôi muốn làm cho việc ứng tuyển khó hơn.”

Mong muốn loại bỏ rào cản trong quy trình ứng tuyển từng có lý: nếu càng nhiều ứng viên đủ tiêu chuẩn nộp đơn, công ty càng có cơ hội tìm được người phù hợp nhất. Vì vậy, trong nhiều năm, các nhà tuyển dụng đăng tin lên trang việc làm, kích hoạt tính năng “Easy Apply” của LinkedIn, hứa hẹn quy trình “một cú nhấp chuột”. Đặc biệt sau đại dịch, nỗ lực này còn tăng tốc khi doanh nghiệp vật lộn để tuyển đủ người.

Jane Curran – giám đốc chuyển đổi của tập đoàn bất động sản JLL – nhớ lại: “Ai cũng nhảy việc, vì bạn có thể nhận ba lời mời làm việc chỉ trong một buổi chiều. Còn bây giờ thì ngược lại hoàn toàn.”

Số vị trí tuyển dụng đạt đỉnh 12,3 triệu vào tháng 3/2022 theo dữ liệu của Cục Thống kê Lao động Mỹ, sau đó giảm liên tục trong hai năm. Từ giữa năm 2024, con số này dao động quanh mức 7 triệu.

Nhưng trong khi số vị trí mở thu hẹp thì rào cản ứng tuyển lại giảm mạnh. AI – xuất hiện phổ biến từ cuối 2022 khi ChatGPT ra mắt – cho phép ứng viên viết lại sơ yếu lý lịch và theo dõi tin tuyển dụng gần như tức thời. Các công ty như JobAssist, Sonara hay Ladder's Apply4Me hứa hẹn ứng viên có thể nộp đơn “gấp 10 lần với công sức ít hơn một đơn thủ công”. Nếu muốn, bạn có thể nộp đơn cho hàng chục công việc mỗi ngày.

Hệ quả: Hồ sơ nở rộ, chất lượng bốc hơi

Công thức này dẫn đến các nhóm ứng viên phình to và quy trình tuyển dụng kiệt sức. LinkedIn cho WIRED biết số lượt nộp đơn trên mỗi ứng viên đã tăng 46% so với tháng 2/2020. Kể từ khi ChatGPT ra mắt, số đơn ứng tuyển tăng 22%. Sự bùng nổ này khiến LinkedIn phải giới hạn để cắt giảm các đơn tự động và kém chất lượng. Tháng này, nền tảng này triển khai tính năng thông báo cho ứng viên (có vẻ) không đủ tiêu chuẩn rằng họ có thể không phù hợp với vị trí này và gợi ý công việc khác.

Tessa White – cựu giám đốc nhân sự với hai thập kỷ kinh nghiệm – nhận xét: “Chúng ta đang ở thời điểm nhà tuyển dụng than phiền không tìm được người giỏi, còn ứng viên thì than phiền không tìm được việc.”

White rời khỏi môi trường doanh nghiệp Mỹ năm 2018 và từ thời kỳ đại dịch bắt đầu chia sẻ trên TikTok, nơi cô có 800.000 người theo dõi nhờ các bình luận về thị trường lao động. Cô tin tình trạng hiện tại là bất khả thi và xuất phát từ việc nhà tuyển dụng quá đề cao tốc độ. “Mỗi lần chúng ta chạy theo hiệu quả, chúng ta lại đánh mất chất lượng,” cô nói.

Nhà tuyển dụng biết họ đang gặp vấn đề. Một lượng lớn hồ sơ có thể tốt cho một số vị trí như thợ lành nghề – nơi nhu cầu luôn vượt cung. Nhưng với nhân viên văn phòng thất nghiệp điển hình, như Curran của JLL nói, “không đủ biến động, không đủ việc mới vào thị trường”. Điều đó có nghĩa là nhà tuyển dụng phải đối mặt với cơn bão hồ sơ mỗi khi đăng tin.

Giải pháp: Thêm “ma sát”, nhưng liệu có đủ?

Nhiều nhà tuyển dụng đang dùng AI để xử lý biển hồ sơ. Các hệ thống tự động lọc sơ yếu lý lịch đã tồn tại hơn một thập kỷ; giờ đây, nhiều công ty còn dùng agent để phỏng vấn vòng một với ứng viên.

Samson của Greenhouse nói: “Chúng tôi thường nghe nhà tuyển dụng nói: có 1.000 hồ sơ nhưng chỉ 30 là nghiêm túc. Phỏng vấn AI có thể phân loại nghiêm túc và không nghiêm túc, cung cấp bối cảnh vượt ra ngoài sơ yếu lý lịch.”

Samson khẳng định các cuộc phỏng vấn AI này không phải là “ma sát để làm khó”, mà có thêm lợi ích loại bỏ bot và ứng viên nửa vời. Curran dự đoán nhiều công ty sẽ dùng các câu hỏi loại trừ với tiêu chí nghiêm ngặt để cắt giảm nhóm ứng viên. Một số khác thêm bài kiểm tra kỹ năng sớm hơn.

Nhưng White không tin các giải pháp này giải quyết gốc rễ vấn đề – rằng việc nộp đơn “không ma sát” đã khiến vòng đầu của quy trình ứng tuyển gần như vô nghĩa. “Nhà tuyển dụng đang gặp rất nhiều khó khăn khi tuyển người với quy trình cổ hủ. Ngay cả AI và hệ thống theo dõi ứng viên, nghe có vẻ công nghệ cao, cũng là cách nhìn con người và kỹ năng lỗi thời,” cô nói. AI không có khả năng đánh giá chính xác tiềm năng của một người.

“Tôi chắc chắn nghĩ rằng tuyển dụng và cách chúng ta làm việc đó cần một cuộc đại phẫu. Và tôi cũng không chắc mình có câu trả lời đúng,” White thừa nhận.

Trước cơn lũ hồ sơ, các nhà tuyển dụng ngày càng dựa vào giới thiệu nội bộ và ứng viên từ công ty. Dù mối quan hệ người với người luôn quan trọng, ngày nay chúng được xem là cách duy nhất để tránh sốc trước lượng hồ sơ khổng lồ. Stockwell tin rằng điều này ưu ái những người có mối quan hệ với nhân viên hiện tại, vốn không tốt cho sự đa dạng lực lượng lao động. “Toàn bộ mớ hỗn độn này,” ông nói.

Stockwell giờ đang ở phía bên kia của cánh cổng tuyển dụng. Tháng 2, ông rời Vendr và bắt đầu hành trình tìm việc. Ông coi việc tìm việc như một công việc, “dùi mài” tham gia các sự kiện networking trực tiếp. Ông biết rằng nếu không có mối quan hệ cá nhân, cơ hội được phỏng vấn gần như bằng không. Khi nộp đơn trực tuyến, ông ước tính chỉ dưới 2% số đơn dẫn đến một cuộc gọi phỏng vấn.

“Tất nhiên là tôi thiên vị về khả năng của bản thân,” Stockwell nói. “Nhưng các công ty đang bỏ lỡ những nhân tài tuyệt vời.”

Bài học cho thị trường tuyển dụng Việt Nam

Cơn sốt hồ sơ AI không chỉ là câu chuyện của riêng Mỹ. Tại Việt Nam, khi ChatGPT trở nên phổ biến, các bạn trẻ cũng nhanh chóng dùng AI để viết CV và thư xin việc. Nhiều nhà tuyển dụng trong nước bắt đầu phàn nàn về việc các hồ sơ trông “quá giống nhau”, thiếu cá tính và khó đánh giá năng lực thực sự.

Thay vì chạy theo trào lưu “nộp đơn siêu tốc”, cả ứng viên và nhà tuyển dụng Việt Nam – cũng như trên toàn cầu – cần nhận ra rằng chất lượng vẫn quan trọng hơn số lượng. Với ứng viên, việc đầu tư vào một bộ hồ sơ chất lượng, được cá nhân hóa cho từng vị trí sẽ hiệu quả hơn nhiều so với việc bắn đại bác hàng trăm đơn. Với nhà tuyển dụng, việc thiết kế lại quy trình tuyển dụng với các bài kiểm tra kỹ năng, phỏng vấn sâu và cơ chế lọc thông minh sẽ giúp tiết kiệm thời gian và tìm ra đúng người.

Có lẽ đã đến lúc chúng ta học cách chấp nhận một chút “ma sát” – vì đó chính là điểm bắt đầu của sự nghiêm túc và chất lượng.