Hành tinh bị khai trừ: Vì sao cuộc chiến giành lại vị thế của Sao Diêm Vương vẫn chưa kết thúc?

Hai mươi năm đã trôi qua kể từ ngày Sao Diêm Vương bị tước danh hiệu hành tinh, nhưng cuộc tranh cãi khoa học vẫn chưa có hồi kết. Những người ủng hộ hành tinh nhỏ bé này ngày càng lên tiếng mạnh mẽ hơn, gây sức ép buộc giới thiên văn học phải xem xét lại quyết định lịch sử của mình.

Vào tháng 8/2006, tại cuộc họp của Hiệp hội Thiên văn Quốc tế (IAU), các nhà thiên văn đã bỏ phiếu để ban hành một định nghĩa mới cho thuật ngữ "hành tinh". Kết quả là Sao Diêm Vương – hành tinh thứ chín quen thuộc – bị giáng xuống cấp bậc "hành tinh lùn". Quyết định này đã gây ra một làn sóng phản đối kéo dài suốt hai thập kỷ.

Minh họa về Sao Diêm Vương và các mặt trăng của nó

Vì sao Sao Diêm Vương bị khai trừ?

Câu chuyện bắt đầu từ việc phát hiện ra Eris, một thiên thể xa xôi nằm trong vành đai Kuiper – khu vực nằm ngoài quỹ đạo của Sao Hải Vương, nơi Sao Diêm Vương cũng đang cư trú. Eris có kích thước tương đương Sao Diêm Vương (thể tích nhỏ hơn nhưng khối lượng lớn hơn). Điều này đặt ra một câu hỏi logic: Nếu Sao Diêm Vương là hành tinh, vậy thì Eris cũng phải là hành tinh?

Không chỉ có Eris, khoảng thời gian đó còn phát hiện ra nhiều thiên thể khác như Haumea, Makemake và Sedna. Nếu tất cả đều là hành tinh, danh sách các hành tinh trong hệ Mặt Trời có thể lên tới hàng trăm, điều này sẽ gây khó khăn cho việc giảng dạy trong trường học.

Để giải quyết vấn đề, IAU đưa ra định nghĩa ba tiêu chí cho một hành tinh:

• Phải quay quanh Mặt Trời
• Phải có đủ khối lượng để tự nén thành hình cầu
• Phải "dọn sạch vùng lân cận" – tức là phải có lực hấp dẫn đủ mạnh để chi phối khu vực quỹ đạo của mình

Sao Diêm Vương không đáp ứng được tiêu chí thứ ba. Kết quả: nó bị loại khỏi danh sách các hành tinh. Chỉ sau một đêm, hệ Mặt Trời của chúng ta từ 9 hành tinh còn 8.

Cuộc chiến khoa học: Hai phe, hai quan điểm

Hai mươi năm sau, cuộc tranh cãi vẫn chưa có hồi kết. Các nhà khoa học đã phân thành hai phe đối lập: phe địa vật lý và phe động lực học.

Phe địa vật lý tin rằng các đặc tính vật lý của một thiên thể (như hình dạng, cấu trúc địa chất) là yếu tố quyết định để được gọi là hành tinh. Họ không sử dụng định nghĩa của IAU. Philip Metzger, giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Giáo dục Vi trọng lực Stephen W Hawking tại Đại học Central Florida, nhận xét:

"Định nghĩa mà họ tạo ra không thể sử dụng được. Nó làm cho định nghĩa về hành tinh trở nên hoàn toàn vô dụng trong khoa học."

Ngược lại, phe động lực học – chủ yếu là các nhà thiên văn học – cho rằng vị trí, môi trường xung quanh và quỹ đạo của thiên thể mới là yếu tố quyết định. Mike Brown, nhà thiên văn học được mệnh danh là "Người đã giết Sao Diêm Vương" vì nhóm của ông phát hiện ra Eris, lập luận rằng nếu áp dụng định nghĩa địa vật lý thuần túy thì Mặt Trăng của chúng ta cũng có thể được coi là một hành tinh – một điều không thể chấp nhận được.

Các hành tinh lùn Ceres, Pluto và Eris

Điểm yếu chí mạng trong định nghĩa của IAU

Laurel Kornfeld, nhà văn kiêm nhà thiên văn nghiệp dư, người đã tham gia phong trào phản đối ngay từ ngày bỏ phiếu, chỉ ra một trong những lỗ hổng lớn nhất của định nghĩa IAU:

"Một trong những sai sót lớn nhất của định nghĩa IAU là bạn có thể đặt cùng một vật thể vào hai quỹ đạo khác nhau. Trong một quỹ đạo, nó được coi là hành tinh, còn trong quỹ đạo khác thì không."

Thực tế, Alan Stern, nhà khoa học hành tinh nổi tiếng, từng chỉ ra rằng nếu Trái Đất bị kéo ra vị trí của Sao Diêm Vương, nó cũng sẽ không thể "dọn sạch vùng lân cận" của mình và do đó cũng không đáp ứng tiêu chí của IAU.

Metzger còn chỉ ra một nghịch lý khác: "Bạn có thể có những tiểu hành tinh nhỏ, quá nhỏ để có hình cầu, nhưng lại 'dọn sạch' quỹ đạo nếu chúng nằm gần một ngôi sao. Điều này cho thấy khái niệm 'dọn sạch quỹ đạo' thực sự không có nhiều ý nghĩa."

Sao Diêm Vương: Kẻ yếu thế được yêu mến

Đối với nhiều người, chính việc bị "giáng cấp" lại khiến họ yêu quý Sao Diêm Vương hơn. Kevin Schindler, nhà sử học tại Đài quan sát Lowell (Arizona) – nơi Sao Diêm Vương được phát hiện năm 1930, chia sẻ:

"Sao Diêm Vương đại diện cho những kẻ yếu thế mà rất nhiều người ủng hộ – đứa trẻ nhỏ bé trong khu phố luôn bị bắt nạt."

Cuộc vận động khôi phục vị thế của Sao Diêm Vương chủ yếu diễn ra tại Mỹ – quốc gia đã phát hiện ra nó. Năm 2026, Giám đốc NASA dưới thời Trump, Jared Isaacman, cũng tuyên bố trước ủy ban quốc hội rằng ông ủng hộ việc xem xét lại: "Tôi nằm trong phe 'Hãy biến Sao Diêm Vương trở thành hành tinh lần nữa'."

Khi khoa học gặp gỡ thiên văn học

Khi tàu vũ trụ New Horizons bay ngang qua Sao Diêm Vương vào năm 2015, phe địa vật lý đã coi đây là bằng chứng thuyết phục: Sao Diêm Vương có núi non, có hoạt động địa chất gần đây, có các đồi băng nước trôi trên băng nitơ đông cứng. Nó thậm chí có thể hỗ trợ sự sống. Vậy làm sao nó có thể không phải là một hành tinh?

Tuy nhiên, những người đứng về phía IAU cho rằng việc mở rộng định nghĩa sẽ dẫn đến tình trạng có hàng trăm "hành tinh" trong hệ Mặt Trời. Paul Byrne, phó giáo sư khoa học Trái Đất, Môi trường và Hành tinh tại Đại học Washington ở St Louis, lại không xem đây là vấn đề:

"Càng nhiều càng vui. Có 1.025 loài Pokémon chính thức, và tôi chưa bao giờ nghe đứa trẻ nào phàn nàn là quá nhiều."

Vì sao cuộc tranh cãi vẫn còn quan trọng?

Đối với những người ủng hộ, vấn đề không chỉ là một cái tên. Kornfeld gọi quyết định của IAU là "một cuộc đảo chính khoa học". Metzger cho rằng đó là một cái nhìn lỗi thời về vũ trụ:

"Họ đang tạo ra một quan điểm phản động về một vũ trụ có trật tự, thay vì quan điểm khoa học hiện đại – nơi vũ trụ hỗn loạn. Họ đã đọc sai tâm lý công chúng. Công chúng ngày nay hoàn toàn có thể chấp nhận một vũ trụ năng động và hỗn loạn, nhưng chúng ta đã đánh mất cơ hội để giảng dạy điều đó."

Bề mặt Sao Diêm Vương chụp từ tàu New Horizons

Trong khi đó, Mike Brown bác bỏ cáo buộc về tính chính trị trong quyết định năm 2006: "Những người duy nhất phàn nàn về quy trình bỏ phiếu là những người không hài lòng với kết quả."

Liệu Sao Diêm Vương có được "phục chức" không? Metzger cho rằng một cuộc bỏ phiếu mới sẽ còn tệ hơn: "Mọi người đã cố chấp. Chúng tôi không muốn một cuộc bỏ phiếu khác. Điều chúng tôi muốn là mọi người nhận ra rằng cuộc bỏ phiếu đó là một sai lầm, và chúng ta sẽ không làm điều đó nữa. Chúng ta sẽ quay lại với phương pháp khoa học."

Dù kết quả ra sao, cuộc tranh luận về Sao Diêm Vương đã đặt ra những câu hỏi nền tảng về cách chúng ta định nghĩa và phân loại vũ trụ – một cuộc đối thoại không chỉ dành cho giới khoa học mà còn cho tất cả những ai từng lớn lên với hình ảnh chín hành tinh quen thuộc trong sách giáo khoa.