Katie Zacharia và startup khai thác đất hiếm bằng AI: Câu chuyện kỳ lạ hơn cả tưởng tượng

Câu chuyện về Katie Zacharia — người bị sa thải chỉ sau năm ngày làm thư ký báo chí Nhà Trắng — đang thu hút sự chú ý của giới công nghệ vì một lý do bất ngờ: mối quan hệ mờ ám của cô với một startup khai thác đất hiếm ứng dụng trí tuệ nhân tạo mang tên NRED Intelligent Mining.

Điều đáng chú ý là dù công ty từng công bố cô tham gia ban cố vấn, cả hai bên hiện đều phủ nhận cô từng làm việc tại đây. Đằng sau đó là câu chuyện về một công ty khai thác nhỏ bé đang cố chuyển mình thành doanh nghiệp công nghệ AI đầy tham vọng.

Từ công ty khai thác đồng vàng đến "robot và AI toàn diện"

NRED Intelligent Mining trước đây có tên là NovaRed Mining — một công ty thăm dò đồng và vàng nhỏ tại Vancouver, Canada. Vào ngày 24 tháng 6, công ty phát đi thông cáo cho biết Katie Zacharia sẽ tham gia ban cố vấn cùng với cựu Bộ trưởng An ninh Nội địa Kristi Noem.

Theo thông cáo, Zacharia sẽ cung cấp "định hướng chiến lược" cho ban giám đốc NovaRed trong các dự án thăm dò cũng như "các sáng kiến trí tuệ nhân tạo đang nổi lên".

Tuy nhiên, khi được hỏi liệu cô còn trong ban cố vấn hay không, Zacharia trả lời ngắn gọn: "Đó là tin giả." Cô giới thiệu phóng viên liên hệ với Sam Amsterdam — một chuyên gia "truyền thông chiến lược và marketing" từng làm việc cho chính phủ Kazakhstan và các đảng phái chính trị ở Georgia, Nigeria và Zimbabwe.

"Thông cáo đó không được bà Zacharia phê duyệt và được phát hành mà không có sự đồng ý của bà ấy", Amsterdam khẳng định.

Điều trớ trêu là dù được cho là đã bị rút lại, thông cáo vẫn nằm trên website NRED tính đến thứ Sáu. Một phiên bản lưu trữ của trang web còn cho thấy Zacharia được liệt kê trong ban quản lý ít nhất đến tháng 7.

Bước ngoặt chiến lược: Từ khai mỏ truyền thống sang nền tảng AI

Valentin Saitarli — người được cho là đang trong quá trình nhận chức CEO NRED — xác nhận từng có thảo luận về vai trò của Zacharia, nhưng nói rằng nó "chưa bao giờ thành hiện thực". Ông ví von: "Giống như đăng ký tập gym nhưng chưa bao giờ thực sự đến tập."

Mô tả về NRED, Saitarli nói: "Chúng tôi làm robot và AI toàn diện."

Vào đầu tháng này, NRED tuyên bố từ bỏ dự án chủ lực Wilmac Copper-Gold để dồn toàn bộ nguồn lực phát triển và thương mại hóa "MetalCore" — nền tảng thăm dò khoáng sản hỗ trợ bởi AI.

"Tôi muốn xây dựng một thế hệ robot và khai mỏ mới. Chúng ta muốn mắc kẹt trong thời kỳ đồ đá hay thời đại ngựa ư? Không, chúng ta muốn sống trên Sao Hỏa, ở khách sạn trong không gian, tổ chức tiệc cưới trên Mặt Trăng... Chúng tôi sẽ mang robot và AI đến ngành khai mỏ toàn cầu và vượt ra ngoài hành tinh của chúng ta, hy vọng là vậy", Saitarli chia sẻ.

Ban cố vấn toàn... người không biết gì về khai mỏ

Điều khiến câu chuyện thêm phần kỳ lạ là cách NRED xây dựng ban cố vấn. Thay vì các nhà địa chất và chuyên gia kỹ thuật — điều thường thấy ở một công ty khai thác non trẻ — công ty lại tập hợp những nhân vật có quan hệ với ngành quốc phòng, phong trào MAGA và các tổ chức quốc tế.

Phil Ehr — cựu chỉ huy Hải quân Mỹ đang tranh cử vào Quốc hội với tư cách đảng viên Dân chủ tại Florida — thừa nhận: "Tôi không biết gì về khai mỏ. Tôi không biết gì về hàng hóa. Nhưng tôi biết chúng ta cần thêm đồng, cần thêm khoáng sản quan trọng."

Ehr cho biết ông bị bất ngờ khi NovaRed công bố Kristi Noem và "một phát ngôn viên khác của DHS" — mà ông nhớ là Zacharia — cũng được đưa vào ban cố vấn mà không tham khảo ý kiến ông.

"Theo hiểu biết tốt nhất của tôi, bà ấy đến cùng lúc với Kristi Noem mà không có bất kỳ tham vấn nào với tôi, cứ như vậy, bùm, xuất hiện ở đó", Ehr nhớ lại.

Không thoải mái với sự hiện diện của Noem — người vừa gây tranh cãi với hoạt động của ICE tại Minneapolis — Ehr đã từ chức khỏi ban cố vấn ngay sau đó.

Bối cảnh tài chính đáng lo ngại

Thông báo Noem tham gia ban cố vấn của một công ty khai thác Canada đã gây phẫn nộ ở nước này, khi bà từng gọi Canada là "tiểu bang thứ 51". Tờ The Globe and Mail mô tả NovaRed là "công ty thăm dò đồng và vàng không tạo ra doanh thu".

Đáng chú ý, vào tháng 1, NovaRed chỉ nắm giữ 65.689 USD tiền mặt — số tiền mà chính công ty thừa nhận "không đủ để trang trải mọi chi phí dự kiến trong 12 tháng tới".

Việc một công ty khai thác gần như cạn kiệt tiền mặt bỗng chuyển hướng sang nền tảng AI và robot là điểm đáng suy ngẫm. Xu hướng "khoác áo AI" (AI washing) — khi các doanh nghiệp truyền thống gắn mác trí tuệ nhân tạo để thu hút nhà đầu tư — đang ngày càng phổ biến trong giới khởi nghiệp.

Góc nhìn cho độc giả Việt Nam

Câu chuyện NRED là lời nhắc nhở về tầm quan trọng của việc thẩm định thông tin khi đánh giá các startup công nghệ, đặc biệt là những công ty tự gắn nhãn AI.

Tại Việt Nam, khi làn sóng AI và bán dẫn đang thu hút mạnh mẽ dòng vốn đầu tư, các nhà đầu tư và đối tác nên xem xét kỹ lưỡng:

• Năng lực kỹ thuật thực sự đằng sau các tuyên bố về AI, không chỉ dựa vào thông cáo báo chí
• Thành phần ban lãnh đạo có chuyên môn phù hợp với lĩnh vực cốt lõi hay không
• Tình hình tài chính có tương xứng với tham vọng công bố hay không

Việc một công ty khai thác khoáng sản nhỏ bé bỗng hóa thành doanh nghiệp "robot và AI" cho thấy ranh giới giữa công nghệ thực chất và chiêu trò marketing đôi khi rất mong manh.

Trong khi đó, cả Zacharia lẫn đại diện của cô đều không bình luận về việc cô bị sa thải. Khi được hỏi, Amsterdam chỉ nói với phóng viên WIRED: "Ồ, đó là tin mới với tôi!"