KDE tròn 30 tuổi và chính thức khép lại kỷ nguyên X11

KDE vừa kỷ niệm 30 năm thành lập bằng một quyết định mang tính bước ngoặt: chấm dứt hỗ trợ các phiên làm việc X11. Phiên bản KDE Plasma 6.8 vừa ra mắt chỉ chạy trên Wayland, dù các ứng dụng X11 vẫn có thể hoạt động thông qua lớp tương thích XWayland.

Sự thay đổi này diễn ra đúng như lộ trình đã công bố sau bản beta hồi tháng trước. Trong Plasma 6.8, KWin đảm nhận cả vai trò quản lý cửa sổ lẫn máy chủ hiển thị, đồng nghĩa với việc một số công cụ quen thuộc sẽ không còn hoạt động.

Những gì người dùng sẽ mất

Việc chuyển hoàn toàn sang Wayland kéo theo không ít thay đổi mà người dùng lâu năm cần lưu ý:

• Các công cụ ghi màn hình dựa trên X11 sẽ không còn hoạt động
• Tính năng "shade" cửa sổ (cuộn cửa sổ lên thanh tiêu đề và mở lại) bị loại bỏ và không có kế hoạch khôi phục
• Việc khôi phục phiên làm việc đã lưu có thể hoạt động khác đi, do ứng dụng không thể tự do định vị cửa sổ trên Wayland mà phải phụ thuộc vào compositor
• Các công cụ truy cập từ xa phụ thuộc vào phiên X11 cần được thay thế bằng giải pháp tương thích Wayland

Cải tiến đáng chú ý trong Plasma 6.8

Dù có những thay đổi gây tranh cãi, bản phát hành này vẫn mang đến nhiều tinh chỉnh và nâng cấp đáng giá:

Ghi màn hình và chụp ảnh: Công cụ Spectacle giờ đây có thể ghi cả âm thanh hệ thống và micro vào video quay màn hình.

Tích hợp tốt hơn với công cụ bên thứ ba: KDE hỗ trợ tích hợp trình duyệt cho phiên bản Flatpak của Microsoft Edge. Các ứng dụng GTK2 cũng khớp chủ đề tối (dark theme) tốt hơn.

Quốc tế hóa: Đồng hồ hệ thống hiểu lịch Bikram Sambat, và bàn phím ảo của KDE đã hỗ trợ tiếng Amharic.

Giám sát hệ thống: Ứng dụng System Monitor theo dõi dung lượng VRAM cùng bộ nhớ chính, và cho phép gán tác vụ vào các nhân CPU cụ thể.

Quản lý đa màn hình: Các màn hình được gắn mã màu ngoài việc hiển thị theo hãng và model — rất hữu ích khi bạn dùng nhiều màn hình giống hệt nhau.

VPN và xác thực: KDE bổ sung thêm nhiều tùy chọn xác thực cho tính năng VPN.

HDR và đồ họa: Khả năng hỗ trợ High Dynamic Range (HDR) được cải thiện, tuân theo hồ sơ màu ICC và hiểu chuẩn Hybrid Log Gamma. Trên GPU Nvidia, Plasma 6.8 bật đầu ra triple-buffered, giúp hoạt ảnh và chuyển cảnh mượt mà hơn.

Hiệu ứng hệ thống: Nhiều hiệu ứng như "peek" màn hình nền và "aperture" cửa sổ giờ đây tuân theo cài đặt hoạt ảnh toàn cục. Hệ thống chủ đề Union đang ở giai đoạn beta nhưng chưa được bật mặc định.

Truy cập từ xa trong kỷ nguyên Wayland

Việc chỉ dùng Wayland đòi hỏi các giải pháp thay thế cho công cụ truy cập từ xa vốn phụ thuộc vào phiên X11. Máy chủ Remote Desktop tích hợp dựa trên KRdp đã được cải thiện đáng kể:

• Nhanh hơn và có thể thích ứng linh hoạt với kết nối chậm
• Clipboard hai chiều giữa máy chủ và máy từ xa
• Chế độ độc quyền có thể khóa màn hình máy chủ trong khi cung cấp màn hình ảo khớp với cửa sổ máy khách

KRdp sử dụng giao thức Remote Desktop Protocol của Microsoft, nhưng vẫn có Krfb nếu bạn thích VNC. Nếu cần chạy từng ứng dụng Wayland riêng lẻ qua SSH, Waypipe là lựa chọn phù hợp.

KDE ra đời từ thông báo của người sáng lập Matthias Ettrich trên nhóm tin de.comp.os.linux vào ngày 14 tháng 10 năm 1996.

30 năm nhìn lại

Trước KDE, đã có một số môi trường desktop Unix độc quyền được chuyển sang Linux, chẳng hạn Visix Looking Glass đi kèm Caldera OpenLinux 1.0, nhưng chưa có sản phẩm nào trở thành mã nguồn mở. Xfce ra đời sớm hơn một chút — người sáng lập Olivier Fourdan cho biết ông khởi động dự án vào cuối năm 1996, trước cả GNOME và gtk+.

Trong những ngày đầu, bộ công cụ Qt C++ mà KDE lựa chọn gây ra không ít rắc rối, dẫn đến việc thành lập Quỹ KDE Free Qt để phòng ngừa rủi ro từ nhà phát triển Qt. Tình hình giấy phép của Qt được cải thiện vào năm 2000, khi Qt 2.2 ra mắt dưới cả giấy phép GPL và QPL, giải quyết các lo ngại về khả năng tương thích GPL. Ngay cả Red Hat — đơn vị từng do dự — cũng bắt đầu đóng gói KDE.

Ba mươi năm sau, KDE vẫn là một trong những dự án desktop tự do kiên cường nhất còn tồn tại.

Điều này có ý nghĩa gì với người dùng Việt Nam?

Theo số liệu nội bộ của KDE, hơn 95% người dùng Plasma 6.6 đã chạy Wayland vào tháng 6 năm nay. Tính cả các phiên bản cũ hơn, tỷ lệ chuyển đổi đạt khoảng 76% — cho thấy cộng đồng đã sẵn sàng cho sự thay đổi này.

Dù vậy, một số người dùng có thể không hài lòng. Với việc Plasma 6.8 đã ra mắt và đang trên đường đến các bản phân phối chuyển động nhanh, dự án SonicDE — vốn nhằm tiếp tục phát triển KWin hỗ trợ X11 từ Plasma 6.7 — có thể sẽ thu hút thêm sự quan tâm.

Đối với người dùng Linux tại Việt Nam, đặc biệt là những ai đang dùng Kubuntu, đây là thời điểm thích hợp để kiểm tra xem các công cụ và quy trình làm việc hiện tại có tương thích với Wayland hay không. Kubuntu 27.04 — vừa được công bố với mật danh "Tenacious T-Rex" — dự kiến sẽ bao gồm Plasma 6.8 khi phát hành vào tháng 4 năm sau, nên bạn còn khoảng nửa năm để chuẩn bị.

Bạn có thể xem toàn bộ chi tiết thay đổi trong changelog đầy đủ của KDE Plasma 6.8.