Khi phần mềm đánh mất tên gọi đích thực của sự vật

Có một bài viết đáng chú ý đang lan truyền trong cộng đồng công nghệ, lấy cảm hứng từ một bài diễn văn La Mã cổ đại để nói về căn bệnh ngôn ngữ của ngành phần mềm hiện đại. Tác giả cho rằng chúng ta đang dần đánh mất khả năng gọi tên sự vật đúng như bản chất của chúng, đổi lấy những lợi ích ngắn hạn rồi sẽ sớm tan biến.

Diễn đàn La Mã cổ đại

Bài học từ Cato và nỗi ám ảnh về "tên gọi đích thực"

Vào năm 63 TCN, Viện Nguyên lão La Mã nhóm họp để quyết định số phận những kẻ đồng mưu với Catiline trong âm mưu đốt cháy thành Rome và sát hại các quan chức. Julius Caesar khi đó đã có bài phát biểu đầy lý lẽ, kêu gọi các nghị sĩ kiềm chế cảm xúc và đề xuất một hình phạt ôn hòa. Nhưng rồi Cato Trẻ tuổi đứng lên, và trong bài đáp trả được Sallust ghi lại trong Bellum Catilinae, ông đã thốt lên một câu khiến tác giả bài viết không thể quên suốt nhiều tuần:

Từ lâu rồi, thực vậy, chúng ta đã đánh mất tên gọi đích thực của sự vật. Bởi vì việc đem cho đi những gì thuộc về người khác được gọi là lòng hào phóng, và sự liều lĩnh trong những hành động xấu xa được gọi là lòng dũng cảm, cho nên nhà nước giờ đây đang đứng bên bờ vực thẳm.

Điều khiến các nghị sĩ phải lay động, tác giả nhận định, chỉ đơn giản là một người đàn ông khăng khăng đòi gọi sự vật bằng đúng bản chất của chúng.

Bệnh dịch trong ngành phần mềm

Tác giả cho rằng lĩnh vực công nghệ của chúng ta cũng đang rơi vào tình trạng tương tự: từ bỏ sự chính xác để đổi lấy những thứ rẻ tiền rồi sẽ sớm bị nghiền nát. Căn bệnh này lan ra theo hai con đường khác nhau.

Phần mềm doanh nghiệp bị đốt cháy từ bên ngoài, bởi những chu kỳ thời trang mà chính nó không kiểm soát được. Kỹ thuật hệ thống lại tự đốt cháy mình từ bên trong, và với một niềm kiêu hãnh đáng kể. Cả hai đều mắc chung một căn bệnh: những cái tên không còn mang ý nghĩa mà chúng tuyên bố.

Tác giả tự nhận mình là một "người phân loại học" (taxonomist) — kẻ đặt tên và phân loại, với hy vọng tạo ra một hệ thống logic có thể mô tả được thế giới mà ta tri thức được. Nhưng theo thời gian, ông nhận ra "liều arsenic" trong nước ngày càng mạnh.

Các cơn sốt nối tiếp nhau

Lịch sử ngành công nghệ là chuỗi các cơn sốt lặp lại cùng một lời hứa, nhưng mỗi lần lại thất bại theo một cách khác:

• Cơn sốt "hệ chuyên gia" (expert systems) thập niên 1980 từng theo đuổi tham vọng biểu diễn tri thức của một lĩnh vực nào đó một cách hình thức. Khi cơn sốt tan, tham vọng nghiêm túc ấy cũng bị vứt bỏ theo, và thuật ngữ "biểu diễn tri thức" trở thành chủ đề gây ngại ngùng suốt cả thập kỷ.

• Khi Java ra đời giữa cơn sốt dotcom, lập trình hướng đối tượng hứa hẹn nắm bắt trực tiếp các tầng bậc và mối quan hệ của thực thể ngay trong mã nguồn. Rồi chúng ta bắt đầu bẻ cong các lĩnh vực theo những "dấu hiệu thời đại" ngớ ngẩn.

• Cơn sốt hiện tại là độc hại nhất, vì nó tấn công chính chất liệu tạo nên phần mềm. Việc sản sinh ra từ ngữ — đặc biệt là những từ trông giống như tên gọi, nghe có vẻ hợp lý — nhưng hầu như không bao giờ thực sự là tên gọi, bởi chúng không quy chiếu đến bất cứ điều gì, chỉ phục vụ giấc mơ của Occam.

Tàn tích La Mã cổ đại

Khi hiểu biết mờ nhạt, con người ta bấu víu vào những con số

Tác giả chỉ ra một nghịch lý đáng lo ngại: khi sự hiểu biết trở nên mơ hồ, bàn tay con người ta siết chặt lại. Tầng quản lý cấp trung — những người mà theo tác giả, phần lớn là người tử tế nhưng bị đặt vào vị trí bất khả thi — nắm chặt lấy những thứ duy nhất còn đếm được: ticket, merge request, tốc độ (velocity), tỷ lệ áp dụng và vô số chỉ số ngớ ngẩn khác. Đến khi việc đếm lặng lẽ thay thế cho việc hiểu.

Cato hẳn sẽ nhận ra ngữ pháp này: bona aliena largiri — đem cho đi những gì không thuộc về mình, dù đó là thời gian của người bảo trì trong tương lai, niềm tin của khách hàng, hay những cái tên mà thế hệ đi trước đã nhọc công tìm kiếm — rồi gọi đó là liberalitas.

Phần mềm không có người canh giữ

Tác giả kết luận đầy bi quan: phần mềm ngày nay không có người canh giữ, chỉ còn lại một ký ức đã bị phai nhạt về lý do tại sao những cái tên được đặt như vậy. Và chính ký ức đó là thứ mà mỗi cơn sốt tiêu thụ hết.

Thay cho những điều ấy, chúng ta có sự xa hoa và lòng tham, nghèo khó trong công việc chung, giàu sang trong đời sống riêng. Chúng ta ca ngợi sự giàu có, và chúng ta theo đuổi sự lười biếng.

Hệ thống sổ kế toán và ghi sổ kép mà Pacioli thiết lập năm 1494 vẫn được gọi bằng cái tên mà những người phải chịu trách nhiệm về nó đã đặt ra. Chúng ta thì đang ca ngợi sự giàu có ấy trong khi theo đuổi sự lười biếng, tiêu xài một gia tài mà công sức tạo nên nó ta không còn nhớ nữa. Khi tất cả những điều này lụi tàn — như mọi cơn sốt cuối cùng đều phải tàn — liệu có ai còn nhớ những tên gọi đích thực giữa đống đổ nát?

Góc nhìn cho người làm công nghệ Việt Nam

Câu chuyện này đặc biệt đáng suy ngẫm với cộng đồng công nghệ Việt Nam, nơi các làn sóng công nghệ thường đến muộn hơn nhưng cũng dữ dội hơn. Khi cả ngành đang đổ xô vào AI tạo sinh, câu hỏi đặt ra không phải là có nên dùng hay không, mà là liệu chúng ta có đang tạo ra những cái tên, những kiến trúc, những mô hình thực sự mang ý nghĩa — hay chỉ đang sản sinh ra những từ ngữ nghe hợp lý nhưng chẳng quy chiếu đến điều gì?

Việc giữ gìn sự chính xác trong ngôn ngữ kỹ thuật không phải là sự câu nệ hình thức. Đó là cách chúng ta giữ cho hiểu biết không bị thay thế bằng những con số.