Khủng hoảng tuổi trung niên của JavaScript: Khi công cụ nhanh hơn nhưng cộng đồng lại thu hẹp

JavaScript chưa bao giờ phổ biến đến thế, nhưng nghịch lý là nó đang dần mất đi vị thế ngay trong chính sân nhà của mình. Làn sóng viết lại toolchain bằng Rust, Go và Zig mang đến tốc độ ấn tượng, nhưng cũng âm thầm thu hẹp nhóm người có thể đọc hiểu và đóng góp cho những công cụ đó. Câu hỏi đặt ra: chúng ta đang đánh đổi điều gì để lấy vài mili-giây?

Một ngôn ngữ không chịu chết

Được viết ra trong vỏn vẹn mười ngày, JavaScript đã đạt được điều tưởng như bất khả thi: thoát khỏi chiếc nôi trình duyệt và nuốt chửng mọi thứ xung quanh. Phản ứng đầu tiên của nhiều người là hoài nghi — ai tỉnh táo lại đi viết server và công cụ bằng JavaScript? Hóa ra, rất rất nhiều người đã làm điều đó. JavaScript có mặt trên điện thoại, máy chơi game, vi điều khiển và cả tủ lạnh của bạn. Nếu thiết bị hiểu được các bit, nó có thể chạy JavaScript.

Dù phổ biến, JavaScript chưa bao giờ có cuộc sống dễ dàng. Không lâu sau khi ra đời, đã có những nỗ lực sửa chữa hoặc thay thế nó hoàn toàn. Microsoft trang bị cho Internet Explorer hai phiên bản riêng là VBScript và JScript. Thập niên 90, Macromedia rồi Adobe phủ kín internet bằng Flash và ActionScript. Google từng đặt cược tương lai của Chrome vào Dart trước khi gạt nó sang Flutter.

Khi không tìm cách thay thế JavaScript, người ta lại vá nó từ bên ngoài. jQuery thống nhất một nền tảng web mà các trình duyệt gần như không nói chuyện được với nhau. Lodash lấp đầy những khoảng trống trong mảng và đối tượng của ngôn ngữ. Moment.js biến việc xử lý ngày tháng thành chuyện của người khác.

Nhưng JavaScript không hề đứng yên trong khi mọi người âm mưu lật đổ nó. Các nhà cung cấp trình duyệt, tổ chức tiêu chuẩn và cộng đồng không ngừng đẩy ngôn ngữ tiến lên. Các bản phát hành ECMAScript mang đến những tính năng hằng mong đợi, TC39 liên tục đề xuất, và trình duyệt dần học cách đồng thuận về việc JavaScript nên làm gì.

Rồi TypeScript xuất hiện. Nó thành công ở nơi những kẻ khác thất bại nhờ chấp nhận một sự thật khó chịu: JavaScript sẽ không đi đâu cả. Bạn có thể cải thiện nó, che giấu nó, biên dịch sang nó hay phàn nàn về nó — nhưng bạn không thể loại bỏ nó.

Siêu năng lực đang bị đánh đổi

Một ngôn ngữ thống trị tất cả vừa là phước lành vừa là lời nguyền. Chúng ta dành hàng thập kỷ nói về lời nguyền, và đâu đó quên mất phước lành.

Một góc nhìn về JavaScript và hệ sinh thái công cụ

Khi JavaScript lan rộng, nó bắt đầu tự ăn thức ăn của chính mình. Node.js mở đường cho hàng loạt công cụ ra đời và thống trị hệ sinh thái. Linter, bundler, formatter và test runner đều nói cùng ngôn ngữ với chính đoạn mã mà chúng kiểm tra, đóng gói, định dạng và chạy thử.

Khi có gì đó hỏng trong chuỗi công cụ ấy, một lập trình viên JavaScript bình thường hoàn toàn có thể mở mã nguồn ra xem. Có thể họ hiểu được lỗi. Nếu ngủ đủ tám tiếng, có thể họ sẽ sửa được. Nếu đang sung sức, có thể họ sẽ gửi một pull request. Ít nhất, họ cũng biết đủ ngôn ngữ để tự tin đổ lỗi cho người bảo trì.

Sự quen thuộc này lan truyền đáng kinh ngạc. Cùng một ngôn ngữ theo chân lập trình viên từ trình duyệt lên server, rồi gần như mọi nơi trên chặng đường ấy. JavaScript thúc đẩy sự trỗi dậy của các kỹ sư full-stack — hay đúng hơn là full-ecosystem. Việc một người có thực sự làm chủ được cả hai đầu của stack hay không là câu chuyện khác, nhưng JavaScript khiến việc chuyển đổi dễ dàng hơn hẳn.

Cuộc đua theo đuổi từng mili-giây

Rust, Go và Zig đang dần chiếm những phần ngày càng lớn trong toolchain JavaScript. Lý do rất rõ ràng: chúng nhanh. Nhanh thật sự.

Đến mức kỳ lạ: chúng ta biên dịch JavaScript bằng Rust để tạo ra JavaScript chạy bên trong một engine viết phần lớn bằng C++.

Không ai muốn nhìn chằm chằm vào thanh tiến trình build đủ lâu để nảy sinh tình cảm với nó. Nhưng khi công cụ thay thế cho một công cụ vốn đã nhanh lại tự quảng cáo là nhanh hơn gấp mười lần, tôi bắt đầu tự hỏi chúng ta sẽ làm gì với đống mili-giây quý giá vừa được trả lại. Nhấp thêm một ngụm cà phê chăng?

Quan trọng hơn: chúng ta đã đánh đổi điều gì để có tốc độ đó?

Viết lại một bundler bằng Rust không chỉ khiến nó nhanh hơn. Nó còn thu hẹp nhóm lập trình viên JavaScript có thể bảo trì công cụ ấy. Công cụ mới vẫn trông như con vịt và kêu như con vịt, nhưng bên trong là một loài hoàn toàn khác. Phần ruột của nó rút vào một chiếc hộp đen mà ngày càng ít người giữ chìa khóa. Mã nguồn có thể vẫn mở, nhưng cánh cửa đóng góp đang dần khép lại.

Có thể đó là một sự đánh đổi hoàn toàn hợp lý. Nhưng nó vẫn là đánh đổi. Và chúng ta dường như không mấy quan tâm đến khía cạnh đó của bản benchmark.

Không phải thứ gì lấp lánh cũng là vàng

Đôi khi nó là gỉ sét.

Kỹ thuật phần mềm vốn luôn mắc chứng cuồng đồ mới. Ngôn ngữ có thời của nó. Framework trở thành mốt. Vài dự án thành công thiết lập một khuôn mẫu, các công ty đầu tư, các bài nói tại hội nghị theo sau, sticker dán laptop được phát, và đột nhiên một quyết định kỹ thuật trở thành điểm bán hàng chính.

"Được viết bằng Rust" bắt đầu nghe không còn như một chi tiết triển khai, mà như một tính năng.

Thành công sinh ra bắt chước. Một công cụ được viết lại và nhanh hơn vượt trội. Một công cụ khác làm theo, rồi một công cụ nữa. Áp lực đồng đẳng tăng dần. Chẳng mấy chốc, việc được viết bằng JavaScript bắt đầu trông không còn như lựa chọn hiển nhiên cho công cụ JavaScript, mà giống một canh bạc thua.

Chúng ta đang đặt những đường ray ngày càng nhanh cho một đầu máy hơi nước vốn thích thong thả.

Điều này không có nghĩa những ngôn ngữ biên dịch kia là sai lầm cho công việc. Rất thường xuyên, chúng chính xác là lựa chọn đúng. Nhưng có sự khác biệt giữa công cụ đúng cho việc này và công cụ đúng cho mọi việc trông na ná như việc mà đối thủ đang làm.

Một khi công cụ mới bóng bẩy cũng đồng thời đứng đầu bảng benchmark, việc chống lại nó trở nên khó khăn hơn nhiều. Tốc độ cung cấp lập luận kỹ thuật. Sự thời thượng lo phần còn lại.

Điểm đến chưa xác định

Việc theo đuổi JavaScript nhanh hơn đã đưa chúng ta đến một nơi khá kỳ lạ: biên dịch JavaScript bằng Rust để tạo ra JavaScript chạy trong engine viết phần lớn bằng C++.

Có thể đó là bước tiến hóa tự nhiên của những hệ sinh thái trưởng thành, và JavaScript không cần nuốt trọn cả stack để giữ vị thế. Các ngôn ngữ có thể cùng tồn tại và cùng phát triển. Web vốn được xây dựng trên ít nhất ba ngôn ngữ trước khi có thêm nhiều ngôn ngữ khác nhập cuộc.

Xét riêng từng bước, mọi thứ đều hoàn toàn hợp lý. Xét tổng thể, chúng chỉ về một hướng thú vị hơn. Chúng ta đang đổ một lượng lớn công sức kỹ thuật vào việc tối ưu mọi thứ xung quanh JavaScript trong khi JavaScript vẫn là đích đến. Chúng ta đang đặt những đường ray ngày càng nhanh cho một đầu máy hơi nước thích thong thả.

Vấn đề của tốc độ là nó không đảm bảo một hành trình êm ái khi bản thân con tàu không được thiết kế để bắt kịp. Sớm hay muộn, những đường ray nhanh hơn sẽ tạo ra ít tác động hơn. Và ai đó thông minh hơn tôi sẽ phải đặt câu hỏi khó: chúng ta có thể đi xa đến đâu trước khi việc xây lại web từ đầu trở thành lựa chọn hợp lý hơn?