Giới thiệu Racket: ngôn ngữ mà lập trình viên tự tạo cú pháp
Bài viết giới thiệu Racket, hậu duệ của Lisp và Scheme, ngôn ngữ cho phép lập trình viên tự định nghĩa cú pháp mới thông qua macro. Từ lịch sử Lisp năm 1958 đến ứng dụng thực tế tại Nubank hay Google Flights, bài viết cho thấy các ý tưởng của Lisp vẫn còn ảnh hưởng đến công cụ lập trình hiện đại.

Racket thường bị xếp vào nhóm ngôn ngữ "học cho biết". Nhưng bài giới thiệu mới trên blog Geometridae cho thấy nó giải quyết một bài toán cụ thể: khi vấn đề của bạn cần ngôn ngữ riêng, Racket cho phép dựng ngôn ngữ đó ngay trong chương trình.
Giới thiệu ngôn ngữ lập trình Racket
Từ Lisp đến Racket
Lisp ra đời năm 1958 do John McCarthy phát minh tại MIT. Đây là ngôn ngữ bậc cao lâu đời thứ hai còn được sử dụng, chỉ sau Fortran (1957). Python đến năm 1991, JavaScript đến năm 1995, tức Lisp đi trước hơn 30 năm.
Nhiều khái niệm được coi là "hiện đại" ngày nay đã xuất hiện trong Lisp từ đầu:
- Thu gom rác (garbage collection) được phát minh cho Lisp.
- Hàm hạng nhất (first-class function), cho phép truyền hàm như tham số.
- REPL (read-eval-print loop), vòng lặp đọc, tính toán và in kết quả mà Python, Node hay Julia đều có.
- Điều kiện là biểu thức, câu lệnh if trả về giá trị.
- Homoiconicity: mã nguồn chính là cấu trúc dữ liệu của ngôn ngữ.
Trong thập niên 70 và 80, Lisp là ngôn ngữ của trí tuệ nhân tạo. Có cả máy tính được thiết kế để chạy Lisp trực tiếp, gọi là Lisp Machine, do Symbolics và LMI chế tạo. Sau đó là "mùa đông AI", nguồn tài trợ cạn dần và Lisp thu hẹp về một cộng đồng nhỏ.
Năm 1975, Gerald Sussman và Guy Steele tạo ra Scheme, một Lisp tối giản gần với toán học. Scheme trở thành ngôn ngữ giảng dạy quen thuộc trong học thuật, gắn với cuốn sách kinh điển SICP (Structure and Interpretation of Computer Programs).
Năm 1995, nhóm của Matthias Felleisen tạo ra PLT Scheme. Đến năm 2010, nó đổi tên thành Racket. Ngày nay Racket được mô tả là "nhà máy sản xuất ngôn ngữ", theo đuổi triết lý lập trình hướng ngôn ngữ (language-oriented programming).
Lisp vẫn hiện diện trong sản phẩm thật
Dù không còn là ngôn ngữ đại chúng, các phương ngữ Lisp vẫn chạy trong nhiều hệ thống:
- Clojure chạy ở môi trường thực tế tại ngân hàng, hãng hàng không và startup. Nubank, ngân hàng số lớn nhất Mỹ Latinh, vận hành trên Clojure.
- Common Lisp với trình biên dịch SBCL vẫn dùng trong hệ chuyên gia, lập kế hoạch bay và tính toán khoa học. ITA Software, được Google mua lại, từng vận hành Google Flights bằng ngôn ngữ này.
- Emacs Lisp: hàng triệu người dùng Lisp mỗi ngày mà không biết, vì trình soạn thảo của họ là một trình thông dịch Lisp.
- Guile/Guix: một bản phân phối Linux được cấu hình hoàn toàn bằng Scheme.
- Racket có hội nghị thường niên RacketCon, dùng trong nghiên cứu ngôn ngữ, kiểm chứng hình thức (Rosette), sắp chữ và xuất bản (Pollen), cùng giáo dục.
Các Lisp mới vẫn tiếp tục xuất hiện như Fennel (biên dịch sang Lua, phổ biến trong làm game), Janet hay Hy (chạy trên nền Python).
Cài đặt và làm quen
Người mới có thể tải bản cài tại trang chủ racket-lang.org cho Linux, macOS hoặc Windows. Gói cài đặt đi kèm DrRacket, môi trường có hai vùng: phía trên viết định nghĩa chương trình, phía dưới là REPL để thử nghiệm.
Dòng đầu tiên trong vùng định nghĩa cần ghi rõ ngôn ngữ đang dùng:
#lang racket
Với người quen dòng lệnh, lệnh racket mở REPL, còn raco là công cụ quản lý gói và tiện ích.
Quy tắc cốt lõi của Lisp gói trong một dòng: mọi thứ đều có dạng (toán_tử tham_số1 tham_số2 ...). Không có thứ tự ưu tiên phép toán cần nhớ, không có cú pháp riêng cho từng trường hợp.
> (+ 1 2)
3
> (* 3 (+ 2 2))
12
Cú pháp Lisp với dấu ngoặc đơn
Danh sách và hàm bậc cao
Lisp là viết tắt của LISt Processing, xử lý danh sách. Danh sách là cấu trúc nền tảng, với các hàm first, rest, cons, length. Dấu nháy đơn ' báo cho Racket biết không cần tính toán biểu thức, hãy coi đó là dữ liệu.
Racket phát huy thế mạnh khi truyền hàm cho hàm khác:
mapbiến đổi từng phần tử.filterchọn phần tử theo điều kiện.foldltích lũy giá trị.
Ba hàm này xử lý phần lớn bài toán danh sách mà không cần viết vòng lặp for.
Với đệ quy, lập trình viên không nghĩ theo kiểu "lặp N lần" mà theo "trường hợp cơ sở là gì, làm sao tiến tới đó". Racket còn có sẵn thư viện đồ họa 2htdp/image, đủ để vẽ tam giác Sierpinski chỉ bằng vài dòng đệ quy.
Điểm đặc biệt: mã sinh ra mã
Dấu ' biến mã thành dữ liệu. Ví dụ, '(+ 1 2) là một danh sách chứ không phải số 3. Hàm eval biến dữ liệu đó trở lại thành mã và tính ra kết quả.
Vì chương trình chính là danh sách, và lập trình viên có thể tạo danh sách, nên chương trình có thể sinh ra chương trình. Đây là homoiconicity, lý do Lisp có macro thực sự: những hàm nhận mã và trả về mã, chạy trước khi chương trình thực thi.
Ví dụ, Racket không có vòng lặp while. Người dùng có thể tự định nghĩa nó bằng define-syntax-rule, rồi dùng như cú pháp gốc của ngôn ngữ.
Alan Kay gọi Lisp là "phương trình Maxwell của phần mềm": một lõi nhỏ mà từ đó có thể suy ra mọi thứ khác.
Góc nhìn
Với lập trình viên Việt Nam, Racket khó trở thành ngôn ngữ chính trong các dự án sản phẩm. Nhưng cơ chế macro và triết lý lập trình hướng ngôn ngữ có giá trị thực hành rõ ràng.
Khi một nhóm phải viết đi viết lại các cấu trúc cấu hình, DSL (ngôn ngữ chuyên biệt theo miền) hay quy tắc nghiệp vụ, việc hiểu macro giúp đánh giá đúng các công cụ sinh mã trong hệ sinh thái hiện tại. Những công cụ đó đều lấy cảm hứng từ cùng một ý tưởng: để máy viết phần lặp lại.
Việc nắm Lisp cũng giúp đọc hiểu các hệ thống cũ còn chạy Emacs Lisp hoặc Clojure trong doanh nghiệp. Đây là kỹ năng ít người có, nên dễ tạo lợi thế khi bảo trì hệ thống lâu năm.
Lập trình hàm và tư duy đệ quy
Nguồn: geometridae.bearblog.dev · Quy trình biên tập

