Lập trình viên có phải là 'lao động phổ thông' từ trước đến nay?

Trong giới kinh tế học từ lâu đã tồn tại một cách phân loại phổ biến: chia người lao động thành hai nhóm lớn. Lao động cổ cồn trắng là những người làm việc trong văn phòng, xử lý công việc dịch vụ, tri thức, quản lý hoặc hành chính. Lao động cổ cồn xanh thường là người làm công việc chân tay hoặc các nghề thủ công lành nghề.

Từ khi tôi bắt đầu đi làm đến nay, lập trình viên luôn được xếp vào nhóm cổ cồn trắng. Chúng ta làm việc trong văn phòng, ngồi trước máy tính, xử lý tri thức. Công việc đòi hỏi quá trình đào tạo bài bản và trình độ học vấn cao.

Nhưng nếu giả định đó sai ngay từ đầu thì sao? Nếu thực ra chúng ta vốn dĩ là lao động cổ cồn xanh — những người thợ lành nghề — từ trước đến nay thì sao?

Chúng ta cũng "làm ra" và "sửa chữa" đồ vật, chỉ khác là ở dạng bit

Khi nhắc đến lao động cổ cồn xanh, ta thường nghĩ ngay đến những người trực tiếp tạo ra hoặc sửa chữa mọi thứ: thợ xây, thợ sửa ống nước, thợ mộc, thợ điện, công nhân mỏ, kỹ sư bảo trì, nhân viên kho bãi.

Lập trình viên thường tự tách mình khỏi nhóm này, nhưng tôi không chắc vì sao. Chúng ta làm đúng một việc như họ — tạo ra hoặc sửa chữa mọi thứ — chỉ khác ở chỗ nguyên liệu của ta là bit chứ không phải nguyên tử.

Điều này tuyệt đối không có nghĩa lập trình viên kém cỏi hơn chúng ta từng nghĩ. Ngược lại, xếp lập trình vào nhóm nghề thủ công lành nghề còn ghi nhận công sức của chúng ta xứng đáng hơn. Giống như thợ điện hay thợ mộc, lập trình viên phải luyện tập hàng năm trời mới thành thạo và được săn đón. Nghề này không nhất thiết đòi bằng cấp chính quy, nhưng chắc chắn cần thời gian và sự rèn luyện để đạt đến độ điêu luyện.

Cuộc khủng hoảng bản sắc trước AI bắt nguồn từ định kiến sai lầm

Tôi tự hỏi liệu chính giả định sai lệch kia có phải là một phần nguyên nhân dẫn đến cuộc khủng hoảng bản sắc mà giới lập trình viên đang đối mặt thời AI hiện nay hay không.

Nhìn chung, lao động cổ cồn xanh đã vượt qua các làn sóng thay đổi công nghệ khá thành công. Nếu bạn có thể quản lý một đội thợ mộc thủ công, bạn cũng có thể quản lý một kho đầy robot chế biến gỗ. Thường thì chính lao động cổ cồn trắng mới là nhóm chịu tổn thất kinh tế nặng nề nhất từ những đổi mới công nghệ lớn.

Các kỹ sư phần mềm đang nhận ra rằng, cũng như bất kỳ ai trong một nghề lành nghề, họ thực sự có thể bị công nghệ vượt mặt. Vậy nên chúng ta làm điều mà những người thợ lành nghề khác vẫn làm: tìm cách dùng công nghệ mới để thực hiện những công việc trước đây mình làm bằng tay.

Kết thúc tuần trăng mật dài 30 năm

Tôi e rằng đây là dấu chấm hết cho một tuần trăng mật rất dài của giới lập trình viên. Suốt 30 năm qua, chúng ta được đối xử như những ngôi sao nhạc rock trong công ty. Thời gian và sự tập trung của chúng ta được bảo vệ bằng mọi giá; chúng ta có thể đòi mức lương vượt xa đồng nghiệp; các đồng nghiệp phi kỹ thuật tin tuyệt đối mọi điều chúng ta nói về việc một tính năng mất bao lâu hay khó đến mức nào.

Nhưng tuần trăng mật đã kết thúc, và tất cả chúng ta đang hoảng loạn — một phần vì, cùng nhiều lý do khác, chúng ta không còn là người quan trọng nhất trong công ty nữa.

Chúng ta là những cô thợ may than thở về sự ra đời của khung dệt. Chúng ta là những người tiều phu lo lắng về máy cưa xích. Chúng ta là những kế toán viên hoảng hốt vì bị Excel thay thế.

Nhưng nếu học được cách sử dụng khung dệt, bảng tính và cưa xích, có lẽ chúng ta vẫn ổn. Tin tốt là vẫn còn những người may vá và đốn củi bằng tay, đơn giản vì họ muốn thế. Có thể việc đó không còn giúp bạn kiếm sống, nhưng chắc chắn bạn vẫn có thể tiếp tục tận hưởng nó.

Góc nhìn cho lập trình viên Việt Nam

Với đội ngũ kỹ sư phần mềm đông đảo và ngành gia công phần mềm xuất khẩu lớn mạnh, câu chuyện này đặc biệt đáng suy ngẫm. Nhiều lập trình viên Việt Nam vẫn giữ tâm lý "cổ cồn trắng" — bằng cấp đại học, văn phòng máy lạnh, lương cao hơn mặt bằng chung. Nhưng khi các công cụ AI như trợ lý lập trình tự động viết code, sinh test và gỡ lỗi ngày càng mạnh, giá trị của kỹ năng "gõ code thuần túy" chắc chắn sẽ giảm.

Cách phản ứng hợp lý không phải là chống lại công cụ mới, mà là học cách đứng ra chỉ huy chúng — giống như người thợ cả biết dùng máy móc để làm nhiều việc hơn trong cùng khoảng thời gian. Kỹ năng phân tích vấn đề, thiết kế hệ thống, giao tiếp với khách hàng và hiểu nghiệp vụ sẽ là phần khó bị thay thế nhất. Đó cũng là những gì phân biệt một người thợ lành nghề với một người chỉ biết cầm một công cụ duy nhất.