Lầu Năm Góc dùng video 5 phút để mua AI cho 'chuỗi sát thương'

Chính phủ Mỹ đang đẩy nhanh việc mua sắm các sản phẩm trí tuệ nhân tạo (AI) phục vụ quân sự thông qua một chương trình ít được biết đến có tên Tradewinds. Theo đó, chỉ cần một video dài tối đa 5 phút giới thiệu sản phẩm, doanh nghiệp công nghệ có thể được cấp trạng thái đặc biệt để chính phủ dễ dàng ký hợp đồng.

Chương trình này do Văn phòng Giám đốc Kỹ thuật số và Trí tuệ nhân tạo (CDAO) thuộc Bộ Quốc phòng Mỹ quản lý. OpenAI, Anthropic và Google đều được ghi nhận là bên tham gia, dù cả ba từ chối bình luận về thông tin này.

Video thay cho hồ sơ đấu thầu

Điểm đáng chú ý của Tradewinds nằm ở cách thức xét duyệt. Doanh nghiệp nộp video mô tả sản phẩm AI của mình giải quyết một trong nhiều "lĩnh vực trọng tâm chiến lược" mà chính phủ cập nhật định kỳ. Mỗi tháng ít nhất một lần, một hội đồng giám khảo xem xét và quyết định có chấp nhận sản phẩm vào Tradewinds Solutions Marketplace hay không.

Nếu được chấp nhận, sản phẩm đó được coi là "hậu cạnh tranh" (post-competitive). Đây là điểm mấu chốt: nhiều quy định mua sắm của liên bang yêu cầu phải có cạnh tranh, và trạng thái này cho phép cơ quan mua sắm "đánh dấu hoàn thành" yêu cầu đó. Theo một quan chức Bộ Quốc phòng, trong một số trường hợp, hợp đồng có thể được trao trong vòng chưa đầy một tuần nhờ Tradewinds.

Điều này có ý nghĩa then chốt với các startup quân sự, vì quy trình mua sắm truyền thống thường kéo dài nhiều tháng — một canh bạc mà doanh nghiệp nhỏ khó lòng theo đuổi.

Mục tiêu năm nay: tăng khả năng sát thương

Danh mục năm nay của Tradewinds phản ánh rõ ưu tiên của chính quyền hiện tại. Quân đội Mỹ đang tìm kiếm các video giới thiệu AI có khả năng:

• "Nâng cao khả năng sát thương của lực lượng"
• "Giải phóng" các tác nhân AI hỗ trợ quá trình tác chiến phối hợp, bao gồm cái gọi là thực thi "chuỗi sát thương" (kill chain)

Xu hướng này đánh dấu bước chuyển rõ rệt so với thời chính quyền Biden. Giai đoạn cuối dưới thời Biden, Tradewinds từng tìm kiếm các đề xuất thúc đẩy "văn hóa AI có trách nhiệm" và các rào chắn an toàn cho phát triển, sử dụng AI. Những chủ đề đó nay không còn được coi là phù hợp nữa.

Một quan chức Bộ Quốc phòng cho biết các chủ đề năm nay được chọn để phù hợp với bản ghi nhớ chiến lược AI ban hành hồi đầu năm.

Dòng tiền khổng lồ và lỗ hổng minh bạch

Nhà Trắng đã đề nghị Quốc hội phân bổ 1.500 tỷ USD cho Bộ Quốc phòng trong ngân sách tài khóa 2027, với AI được nêu là ưu tiên đầu tư "mang tính lịch sử".

Để hiểu vì sao Tradewinds đáng chú ý, cần nhìn vào cơ chế hợp đồng. Việc được chấp nhận vào marketplace cho phép giới chức mua sắm sử dụng các loại hợp đồng đặc biệt như thỏa thuận giao dịch khác (Other Transaction — OT), vốn không chịu nhiều yêu cầu mua sắm liên bang thông thường. Theo luật, Lầu Năm Góc có thể chi tới 500 triệu USD cho một OT duy nhất mà không cần thông báo Quốc hội.

Tuy nhiên, không phải cơ quan nào cũng công khai chi tiêu OT, và ngay cả khi có công bố, thông tin cũng rất khó tra cứu trên các cổng dữ liệu liên bang như USASpending.gov hay SAM.gov.

Thượng nghị sĩ Joni Ernst bang Iowa nhận xét:

"Dù các OT mang lại cơ hội thu hút đối tác mua sắm mới và giảm bớt thủ tục hành chính, nhiều đánh giá đã gióng lên hồi chuông cảnh báo. Trong đó có chi phí đáng ngờ, xử lý sai thông tin hạn chế, thiếu giám sát, giảm trách nhiệm giải trình và minh bạch, cùng việc không thể theo dõi và tiếp cận kết quả của OT."

Bà Ernst đã vận động thông qua Đạo luật Chấm dứt Chi tiêu Bí mật năm 2025, yêu cầu Bộ Quốc phòng và các cơ quan khác công khai các OT. Họ có ba năm để tuân thủ.

Theo hồ sơ công khai, Google, Anthropic và OpenAI đều có các OT với CDAO. Một quan chức Bộ Quốc phòng cho biết Tradewinds được kết hợp với phân tích thị trường và nghiên cứu như một phần trong chiến lược mua sắm AI của bộ.

Khi quân đội không còn nắm đòn bẩy

Một trong những mục tiêu chính của Tradewinds là kéo các doanh nghiệp "phi truyền thống" vào ngành công nghiệp quốc phòng. Will Roberts, cựu lãnh đạo mua sắm của Trung tâm Trí tuệ Nhân tạo Liên quân, cho biết đây phần nào là nỗ lực đưa con lắc trở lại vị trí cũ.

Sau Chiến tranh Lạnh, Lầu Năm Góc khuyến khích các công ty quốc phòng sáp nhập trong một cuộc họp tai tiếng mang tên "Bữa tối cuối cùng", khi Quốc hội chuẩn bị cắt giảm ngân sách quốc phòng. Dù việc chỉ làm việc với vài công ty lớn có vẻ thuận tiện hơn, Roberts nói nó "thực sự gây tác động lớn đến cạnh tranh thị trường".

Cùng lúc đó, theo Sharon Weinberger — phóng viên an ninh quốc gia và tác giả cuốn Valley of Death — sự bùng nổ của máy tính cá nhân giúp Thung lũng Silicon tự kiếm tiền và tự đặt ưu tiên nghiên cứu mà không phụ thuộc vào quân đội.

Điều này trao cho các ông lớn công nghệ quyền lực khổng lồ trước tương lai công nghệ của Lầu Năm Góc.

"Số tiền Lầu Năm Góc có thể đổ vào AI so với số vốn mà giới đầu tư mạo hiểm có thể rót vào ư? Nó như muối bỏ bể. Và điều đó thực sự đáng sợ với Lầu Năm Góc. Chuyện gì xảy ra khi họ không còn dẫn dắt được hướng đi của công nghệ nữa?"

Roberts nhớ lại việc nhân viên Google từng "cực kỳ hoang mang" năm 2018 về việc công ty tham gia Dự án Maven của Lầu Năm Góc, dẫn đến việc Google rút khỏi dự án. Ông nói Lầu Năm Góc mất nhiều năm cố "xoa dịu" Google bằng những dự án ít nhạy cảm chính trị hơn như viện trợ nhân đạo và sức khỏe cựu chiến binh.

Một trong các giải pháp của Google được niêm yết là "có thể trao thầu" trên Tradewinds có tên "Google for Military Health - Tradewinds". Tháng 7/2025, công ty công bố hợp đồng trị giá 200 triệu USD với CDAO để sử dụng công nghệ AI tiên tiến. Trong thông cáo, Jim Kelly, phó chủ tịch mảng Khu vực công của Google, khẳng định công ty "cam kết thúc đẩy triển khai công nghệ đổi mới trên toàn hệ sinh thái quốc phòng".

Góc nhìn cho Việt Nam

Câu chuyện Tradewinds cho thấy một xu hướng đáng theo dõi: các cường quốc đang rút ngắn khoảng cách giữa doanh nghiệp công nghệ và bộ máy quốc phòng bằng những cơ chế mua sắm linh hoạt, nhưng cũng đặt ra bài toán minh bạch và trách nhiệm giải trình.

Với các doanh nghiệp công nghệ Việt Nam hoạt động trong lĩnh vực AI, bài học nằm ở chỗ cơ chế mua sắm "nhanh" luôn đi kèm yêu cầu lưu trữ hồ sơ, chứng minh năng lực và tuân thủ rõ ràng. Việc xây dựng năng lực AI có thể kiểm chứng, có tài liệu, sẽ là lợi thế khi tham gia bất kỳ thị trường công nào — dù là trong nước hay quốc tế.