Mạng xã hội đầu tiên: Những lá thư qua sóng AM giữa vùng Patagonia xa xôi

Trong thời đại mà ai cũng có smartphone trong túi, có một nơi trên thế giới vẫn duy trì hình thức liên lạc được ví như "mạng xã hội đầu tiên" của nhân loại. Đó là những chương trình phát thanh AM tại vùng Patagonia, Argentina, nơi người dân gửi cho nhau những lời nhắn cá nhân qua sóng radio.

Người chăn cừu và chiếc radio - phương tiện liên lạc duy nhất ở vùng Patagonia xa xôi

Khi radio trở thành sợi dây kết nối

Vào một buổi tối tháng 3 năm 2020, Jorge Elías Pereyra — một gaucho (người chăn gia súc) 27 tuổi — đang chuẩn bị bữa tối trong một trạm chăn cừu bằng đá thì nhớ ra đã đến giờ bật radio. Anh sống một mình trên bờ biển Península Valdés, cách ngôi làng gần nhất tới 80 km và cách thành phố có đài phát thanh hơn 160 km. Không internet, không sóng điện thoại, ngay cả tín hiệu radio AM cũng chập chờn.

Chương trình anh chờ đợi có tên "Mensajes al Poblador Rural" (Những lời nhắn gửi người định cư nông thôn). Mỗi ngày vài lần, các đài AM lớn của Argentina phát sóng những lời nhắn cá nhân ngắn dành cho cư dân vùng sâu vùng xa — những người chăn nuôi hầu như không có cách nào liên lạc với nhau hay với thế giới bên ngoài.

Chỉ cần một lời nhắn đến được đài phát thanh gần nhất — qua điện thoại, WhatsApp, hoặc một mẩu giấy viết tay — nó sẽ được đọc lên trong chương trình của ngày hôm đó.

Đêm ấy, Pereyra lắng nghe nhưng không có tin nhắn nào dành cho anh. Người dẫn chương trình đọc tin theo ngôi thứ ba: "Gửi Armando Nahuelquir — vợ anh, Casilda, báo rằng cô ấy đang trên đường đến campo và sẽ tới hôm nay." Toàn bộ chương trình kéo dài chưa đầy mười phút. Pereyra lặng lẽ nấu món hầm thịt cừu với khoai tây và hành, rồi chơi guitar cho đến khi đi ngủ.

Nguồn gốc của một truyền thống

Truyền thống phát tin nhắn cá nhân qua sóng phát thanh tại Argentina được cho là bắt đầu ở Patagonia vào cuối thập niên 1930 và đầu 1940. Các đài AM tại Comodoro Rivadavia, Río Gallegos và Bariloche do những gia đình địa chủ lớn kiểm soát, họ dùng công nghệ mới để liên lạc với công nhân ngoài đồng.

Theo Giáo sư Juan Ignacio Revestido từ Đại học Patagonia, bước ngoặt xảy ra khá tình cờ:

"Một ngày nọ, có người phụ nữ chuyển lời nhắn công việc thay cho ông chủ, đồng thời cũng cần liên lạc với người thân. Cô ấy xin nhân viên đài ghép luôn lời nhắn cá nhân vào chương trình."

Khi người khác nghe thấy, họ cũng muốn làm điều tương tự. Các đài phát thanh nhanh chóng nhận ra đây là cách tuyệt vời để tạo lượng khán giả trung thành, và Mensajeros (những người đưa tin) ra đời từ đó.

Đến thập niên 1970, "thư radio" đã ăn sâu vào đời sống văn hóa nông thôn Argentina. Thậm chí trong Chiến tranh Falklands năm 1982, quân đội Argentina từng dùng chương trình này để liên lạc với một tàu hải quân bị đánh hỏng hệ thống thông tin — và nhờ đó đã cứu được con tàu.

Giao thức "bảo mật" của người nông thôn

Vì tin nhắn phát trên radio ai cũng nghe được — người lạ, hàng xóm, bạn bè, người thân — chúng thường được soạn theo cách mờ ảo giữa riêng tư và công khai. Các chi tiết thường được lược bỏ, chỉ còn những câu như "Están todos bien" (Mọi người đều khỏe).

Những cụm từ nghe có vẻ mơ hồ như "el lugar de siempre" (chỗ quen thuộc như mọi khi) hay "estar en esa" (lo liệu việc đó) được dùng có chủ đích, đặc biệt khi bàn chuyện tiền nong. Nhiều người còn thống nhất trước các từ mã với nhau.

David Ricardo Jaquez, người dẫn chương trình tại Malargüe, cảnh báo:

"Nếu bạn không hiểu rõ vùng này mà đọc nhầm tên người hay địa danh, bạn có thể gây rắc rối lớn — thậm chí đe dọa tính mạng người ta."

Trong các thảm họa thiên nhiên như lũ lụt hay bão tuyết, tin nhắn radio còn yêu cầu cư dân treo cờ hoặc khăn màu nhất định để báo hiệu tình trạng của mình, giúp đội cứu hộ phát hiện từ trên không.

Khi radio cứu mạng một đứa trẻ

Mùa hè năm 2013, một câu chuyện đáng nhớ đã xảy ra tại Malargüe. Cặp vợ chồng Brigida Vasquez và Felix Arteaga đang chăn nuôi trên vùng núi Barrancas thì lo lắng cho cậu con trai sáu tuổi Gastón, đang bị sốt và đau bụng dữ dội. Họ chỉ có ngựa để di chuyển.

Felix lắp hai cục pin còn chút điện vào chiếc radio cầm tay và dò đài Malargüe, nghe được thông báo của quan chức y tế Cristóbal Villar về đoàn y tế sẽ đến các trạm xa xôi để khám bệnh. Họ quyết định lên đường từ sáng sớm hôm sau.

Cuộc sống biệt lập tại vùng Patagonia - nơi radio là người bạn đồng hành

Hành trình dài hơn 10 km xuống những con đường mòn quanh co, qua các gờ đá hẹp và những dòng nước lạnh chảy xiết. Khi gia đình đến nơi, đoàn y tế đã có mặt. Gastón được đưa đi cấp cứu và phẫu thuật ruột thừa thành công. Sau đó, qua radio, bố mẹ cậu bé trấn an người thân rằng mọi việc đã ổn.

Giọng nói gắn bó cả một đời người

Karina López, người dẫn chương trình tại LU20 Radio Chubut, đã gắn bó với chương trình Mensajero Rural buổi sáng gần hai mươi năm. Cô hiểu tầm quan trọng của những tin nhắn này từ cả hai phía.

"Cả cuộc đời tôi diễn ra trên Mensajero Rural."

Năm 1980, cha cô, Arsenio, đang ở ngoài đồng thì nghe trên LU20 tin cô chào đời tại bệnh viện ở Trelew. Ba mươi ba năm sau, khi là người dẫn chương trình, López đã viết tin báo cha mình qua đời — nhưng đến lúc phát sóng, cô không đủ can đảm đọc lên. Một đồng nghiệp đã đọc thay cô.

López kể lại hình ảnh cha cô nâng chiếc radio lên cửa sổ vào những ngày mưa hay nhiều mây, ghé tai sát loa để cố bắt tín hiệu trước khi chương trình kết thúc:

"Đó là hình ảnh tinh khiết nhất của sự cô đơn. Ai mà biết ông ấy đang nghĩ gì trong những khoảnh khắc đó."

Cuộc sống trên cao nguyên Chubut

Vào tháng 5, tôi cùng López đến Patagonia. Chúng tôi lên kế hoạch lái xe xuyên cao nguyên Chubut — vùng đất khô cằn, gần như không có cây, với mật độ dân số có nơi chỉ một người trên mười dặm vuông. Có thể lái xe nhiều giờ mà không gặp một ai.

Tại làng El Mirasol với khoảng bốn mươi cư dân, chúng tôi ghé thăm José Simón Molina, 82 tuổi, sống trong ngôi nhà nhỏ gọn gàng với tường màu xanh mòng két và sàn gạch trắng. Ông treo một biểu ngữ của câu lạc bộ bóng đá Boca Juniors bên cạnh cuốn lịch in và một tờ giấy ghi tên, ngày sinh và số CMND — ông không biết đọc biết viết.

Molina sống một mình từ năm hai mươi tuổi, lang bạt khắp các trại chăn nuôi. "Tôi xén lông cừu, làm hàng rào, đào giếng," ông kể. Ngày nay, lịch hàng ngày của ông xoay quanh chương trình Mensajero Rural:

"Tôi dậy sớm, đến bảy giờ là đã nghe tin nhắn rồi."

Ông chưa bao giờ bỏ lỡ một buổi phát sóng nào — ngay cả ở trường học, giáo viên cũng sắp xếp giờ ăn nhẹ của người lớn trùng với bản tin lúc bốn giờ ba mươi.

Internet đến chậm nhưng không xóa nhòa truyền thống

Cuối năm 2023, Tổng thống Argentina Javier Milei cho phép các nhà cung cấp internet nước ngoài cạnh tranh, mở đường cho Starlink của Elon Musk. Khoảng hai triệu người Argentina đã có kết nối internet vệ tinh, chủ yếu ở vùng nông thôn.

Tuy nhiên, ngay cả những người đã có internet vẫn giữ thói quen cũ. Anh em nhà Zapata ở Establecimiento La Victoria vẫn để LU20 phát suốt buổi chiều dù có kết nối Starlink. Ông Lirio Mendoza có Starlink khoảng một năm, nhưng chị gái Gladys vẫn thích gửi tin nhắn cho em qua Mensajero Rural:

"Đó là điều chúng tôi thực sự thấy gắn bó. Với gia đình tôi, radio luôn là phương tiện liên lạc quan trọng nhất."

Một thực tế mới đang hình thành: phân tầng liên lạc. Những người không có Wi-Fi giờ phải nhờ hàng xóm có kết nối để gửi tin cho Mensajero Rural. Avelino Delgado, 68 tuổi, sống một mình không internet không điện thoại, phải lái xe nửa giờ đến El Escorial chỉ để nhờ một người đàn ông ở đó nhắn tin qua WhatsApp cho đài LU20 về con bò bị mất tích.

Sự cô đơn và kết nối - câu chuyện của những người chăn nuôi Patagonia

Lời nhắn cuối cùng

Cư dân nông thôn gần như đồng lòng cho rằng Mensajero Rural sẽ tiếp tục tồn tại ngay cả khi internet phủ sóng toàn bộ. Họ nhận xét rằng sự xuất hiện của bộ đàm, điện thoại và điện thoại di động đều đã thay đổi cách liên lạc, nhưng không thứ nào khiến Mensajero Rural trở nên lỗi thời.

Khi internet vệ tinh phổ biến hơn, các tin nhắn cá nhân qua radio có thể trở nên ít cấp thiết hơn và mang tính "trình diễn" nhiều hơn — như lời chúc sinh nhật, lời chia buồn. Những "lá thư" một-một có thể chuyển dần thành thông báo cho công chúng rộng hơn, giống như một nhóm Facebook hay WhatsApp.

"Các tin nhắn tiếp tục đóng vai trò rất quan trọng như một người tổ chức xã hội cho cộng đồng," Mauri Mateos, người dẫn chương trình tại đài phát thanh công cộng ở Esquel, nhận định.

López tin rằng chương trình sẽ tồn tại ít nhất cho đến khi cô nghỉ hưu:

"Nếu 'Mensajes al Poblador Rural' kết thúc, tôi muốn là giọng nói đọc những lời nhắn cuối cùng. Tôi đã là một phần của nó suốt bốn mươi sáu năm, từ ngày tôi sinh ra, và tôi còn mười lăm năm nữa trước khi nghỉ hưu."

Gặp lại Pereyra

Một tuần trước khi tôi đến Chubut, López giúp tôi soạn một lời nhắn tìm Pereyra. Vài ngày không có gì xảy ra. Rồi anh tài xế Martínez nhận ra mình có thể biết ai đó từng quen Pereyra. Chẳng bao lâu, tôi có số điện thoại — và tin rằng Pereyra muốn gặp lại tôi.

Đêm cuối cùng ở Patagonia, chúng tôi đến Dolavon, một khu định cư đô thị tự phát ngoài Trelew. Một người đàn ông tóc đen xuất hiện trong ánh đèn pha. Đó là Pereyra. "Amigo," anh nói, ôm chầm lấy tôi.

Sau đại dịch, Pereyra đã rời vùng nông thôn để đến thành phố. Anh kết hôn và có ba người con. Tôi hỏi anh có nghe thấy tin nhắn của tôi trên Mensajero Rural không.

"Không, amigo. Tôi không có radio từ khi rời campo. Tôi chủ yếu dùng WhatsApp và Facebook bây giờ."

Anh cho tôi tài khoản Facebook của mình. Bước ra khỏi cửa, tôi thấy cây đàn guitar của Pereyra phủ bụi trong góc phòng.

Câu chuyện này nhắc nhở rằng có những phong tục ta duy trì không phải vì nhu cầu, mà vì ta chưa từng biết đến cách nào khác — và đôi khi, chính chúng lại là sợi dây kết nối con người bền chặt nhất.