Năng lượng tính toán AI đang trở thành "dầu mỏ mới" và cần một thị trường riêng

Năng lực tính toán phục vụ trí tuệ nhân tạo đang nhanh chóng trở thành thứ tài nguyên khan hiếm bậc nhất của nền kinh tế số. Theo góc nhìn được nêu trong bài phân tích của The Economist, compute đang dần đóng vai trò giống như dầu mỏ trong thế kỷ trước: một đầu vào thiết yếu, có khả năng định hình quyền lực kinh tế và địa chính trị, nhưng lại chưa có một thị trường đủ trưởng thành để vận hành hiệu quả.

Khi compute trở thành hàng hóa chiến lược

Trong vài năm trở lại đây, nhu cầu về GPU và hạ tầng trung tâm dữ liệu tăng vọt theo làn sóng mô hình ngôn ngữ lớn và AI tạo sinh. Các ông lớn công nghệ chi hàng chục tỷ USD mỗi năm để mở rộng năng lực tính toán, trong khi nhiều startup phải xếp hàng chờ đến lượt thuê GPU từ các nhà cung cấp đám mây.

Điều này tạo ra một nghịch lý: compute là nguồn tài nguyên có giá trị cao và nhu cầu gần như không giới hạn, nhưng cách thức mua bán vẫn mang nặng tính hợp đồng song phương, thiếu chuẩn hóa và thiếu minh bạch về giá. Không có một "sàn giao dịch" thực sự cho compute, cũng không có thước đo thống nhất để so sánh chất lượng giữa các loại chip, cấu hình và mức độ sẵn sàng.

Nếu compute là dầu mỏ mới, thì thế giới vẫn đang thiếu một thị trường giao ngay (spot market) và các công cụ phái sinh đi kèm để quản lý rủi ro biến động giá.

Ba vấn đề cốt lõi của thị trường compute hiện tại

Bài viết chỉ ra một số điểm nghẽn khiến compute khó vận hành như một thị trường hàng hóa đúng nghĩa:

• Thiếu chuẩn hóa sản phẩm: một giờ GPU H100 không giống một giờ TPU hay một giờ GPU của nhà cung cấp khác, khiến việc so sánh giá trở nên phức tạp.
• Tính thanh khoản thấp: phần lớn năng lực tính toán bị khóa trong các hợp đồng dài hạn với vài nhà cung cấp lớn, dẫn tới tình trạng khan hiếm cục bộ và giá bị đẩy lên cao.
• Rủi ro tập trung: sự phụ thuộc vào một số ít hãng chip và nhà cung cấp đám mây tạo ra điểm yếu hệ thống, cả về kinh tế lẫn an ninh.

Bên cạnh đó, chi phí năng lượng và hạ tầng điện cũng đang trở thành yếu tố quyết định, tương tự cách các mỏ dầu cần đường ống và cảng biển. Điều này khiến cuộc chơi compute ngày càng gắn chặt với hạ tầng năng lượng quốc gia.

Hàm ý cho thị trường Việt Nam

Với các doanh nghiệp Việt Nam đang xây dựng sản phẩm AI, việc phụ thuộc vào compute thuê từ nước ngoài đồng nghĩa với chi phí biến động khó lường và rủi ro gián đoạn nguồn cung. Một số hướng đi đang được tính đến gồm:

• Ưu tiên tối ưu hóa mô hình và sử dụng mô hình nhỏ, chuyên biệt thay vì chạy các mô hình khổng lồ cho mọi tác vụ.
• Tận dụng các nhà cung cấp đám mây nội địa và trung tâm dữ liệu trong nước để giảm độ trễ và chi phí ngoại tệ.
• Theo dõi sát các cơ chế đấu giá, thuê ngắn hạn và thị trường compute thứ cấp đang hình thành trên thế giới để chớp thời điểm mua với giá tốt.

Điều gì sẽ định hình thị trường compute trong thời gian tới

Theo lập luận của The Economist, các yếu tố có thể thúc đẩy sự hình thành một thị trường compute trưởng thành bao gồm sự xuất hiện của các chuẩn đo lường hiệu năng thống nhất, các nền tảng trung gian cho thuê compute theo giờ, và những công cụ tài chính giúp doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro giá.

Nếu những điều này thành hiện thực, compute sẽ không còn là đặc quyền của vài tập đoàn lớn mà trở thành một loại hạ tầng phổ thông, có thể tiếp cận rộng rãi hơn. Đó cũng là điều kiện cần để làn sóng AI thực sự lan tỏa tới các nền kinh tế đang phát triển, trong đó có Việt Nam.