Nghệ thuật trong menu DVD: Khi đĩa phim từng là một tác phẩm tương tác

Nhìn lại nhiều bản phát hành DVD thời kỳ đầu, bạn sẽ thấy menu tương tác được quảng cáo như một điểm bán hàng. So với VHS hay LaserDisc — vốn gần như không có menu — đây thực sự là một bước tiến. Không phải mọi DVD đều có menu tương tác: nhiều bản phát hành sớm nhất phát thẳng vào nội dung, và điều này vẫn đúng với một số đĩa giá rẻ sau này.

Menu DVD của loạt phim Doctor Who mùa 7 với giao diện lấy cảm hứng từ Tardis

Tuy nhiên, khi định dạng DVD trở nên phổ biến, các nhà phát hành bắt đầu khai thác triệt để khả năng mà nó mang lại. DVD ra mắt lần đầu vào cuối năm 1996, nhưng phải đến thập niên 2000 mới thực sự bùng nổ. Khi đã hiểu rõ ưu nhược điểm của định dạng, đầu đĩa được phổ cập rộng rãi và công nghệ đủ sức đáp ứng, DVD bước vào thời hoàng kim — kéo theo đó là những menu xuất sắc và đáng nhớ.

Độ phân giải và tỷ lệ khung hình

Ở khu vực NTSC, video trên DVD gần như luôn có độ phân giải 720 × 480 pixel, trong khi ở khu vực PAL thường là 720 × 576 pixel. Những con số này bắt nguồn từ chuẩn ghi hình số D-1, vốn lưu video component không nén. Khi ra mắt năm 1986, D-1 là bước nhảy vọt về ghi hình chất lượng cao theo thời gian thực và nhanh chóng trở nên phổ biến, kế thừa độ phân giải từ tiêu chuẩn Rec. 601/BT.601/CCIR 601 năm 1982.

Các độ phân giải khác vẫn khả thi nhưng hiếm khi được dùng vì chất lượng kém hơn và là sự đánh đổi không đáng. Bạn có thể để ý rằng độ phân giải NTSC 720 × 480 có tỷ lệ 3:2, còn PAL là 5:4. DVD chứa các thẻ metadata cho thiết bị phát biết cách kéo giãn video về tỷ lệ khung hình mong muốn để hiển thị đúng. Đây là khác biệt giữa Tỷ lệ khung hình lưu trữ (SAR) — tỷ lệ trên đĩa — và Tỷ lệ khung hình hiển thị (DAR) hay Tỷ lệ pixel (PAR) — tỷ lệ khi trình chiếu.

Do quá trình chuyển dịch từ tỷ lệ 4:3 trên màn hình gia đình sang 16:9, cách trình bày DVD có nhiều biến động. Từ màn hình rộng bị ép vào vùng 4:3 bằng letterbox, đến pan and scan, rồi đến màn hình rộng anamorphic — tất cả đều tồn tại. Với menu DVD, ta thấy điều tương tự như thời kỳ chuyển đổi của truyền hình phát sóng: thông tin quan trọng được giữ trong vùng an toàn 4:3, còn hình ảnh chỉ mang tính trang trí nằm ở vùng dành riêng cho 16:9.

Ngay cả những bản phát hành ra đời từ lâu sau khi hầu hết người dùng đã chuyển sang màn hình 16:9 vẫn tiếp tục giữ mọi thứ trong vùng an toàn nhỏ bé đó. Điều này trở thành một cân nhắc thiết kế quan trọng của menu DVD và tồn tại dai dẳng dù không còn thực sự cần thiết.

Các tính năng của menu

Menu DVD có thể có nhiều hình thức, nhưng thường xoay quanh một bộ tùy chọn khá điển hình: nút Play, chọn chương/cảnh/tập, các tính năng đặc biệt hoặc nội dung bổ sung, và phần cài đặt gồm phụ đề, ngôn ngữ, âm thanh và hình ảnh. Ở mức đơn giản nhất, chúng là một danh sách trên nền ảnh tĩnh. Ở mức cầu kỳ nhất, có những hoạt cảnh hoặc diễn xuất hoàn toàn tùy biến với menu mang tính "diegetic" cùng nhiều lớp nội dung được thiết kế riêng cho DVD — vô số nội dung bổ sung và phần thưởng ẩn nhồi nhét vào từng ngóc ngách cho đến khi đĩa không thể chứa thêm.

Được phát triển từ giữa thập niên 1990, DVD khá đơn giản về mặt kỹ thuật. Hình ảnh mà DVD hiển thị là một luồng video MPEG-2 tiêu chuẩn. Với các yếu tố tương tác — như mục menu sáng lên khi được chọn, hay lớp phủ trên màn hình — người ta dùng subpicture. Subpicture chỉ có 2 bit, nghĩa là chỉ hỗ trợ bốn màu cùng lúc, lấy từ một bảng màu gồm 16 màu định sẵn. Độ trong suốt cũng có thể thay đổi bằng cách điều chỉnh mức tương phản. Phụ đề cũng được xử lý theo cách tương tự. Thú vị là chúng cũng là đồ họa — không phải văn bản.

Trong máy ảo DVD (DVD VM), có mười sáu Thanh ghi tham số chung (GPRM) — các biến chứa số nguyên 16 bit, cho phép một chút bộ nhớ lưu trữ vài chi tiết như cài đặt đã chọn. Bên cạnh đó là hai mươi tư Thanh ghi tham số hệ thống (SPRM), chỉ đọc và do đầu đĩa tự quản lý, lưu thông tin cấp thiết bị. Cỗ máy tương tác của DVD VM — thứ quyết định điều gì xảy ra khi người dùng thao tác — cực kỳ cơ bản, khiến khả năng tạo ra những menu thú vị, giàu biểu cảm và phức tạp càng trở nên ấn tượng. Các trò chơi DVD đặc biệt khai thác triệt để bộ nhớ và chức năng tương tác.

Menu thường có các đoạn clip lặp và âm thanh không hoàn toàn lặp liền mạch hoặc kết thúc đột ngột — chủ đề của rất nhiều hoài niệm, với vô số câu chuyện trên mạng về việc thức dậy lúc rạng sáng và thấy menu DVD vẫn đang phát lặp.

Một số nhà phát hành có mức độ nhất quán trong toàn bộ danh mục DVD của mình. Một đặc điểm menu DVD in sâu vào ký ức của tôi là FastPlay của Disney. Được thiết kế để DVD của hãng dễ tiếp cận hơn, đặc biệt với trẻ em có thể chưa điều khiển nổi remote, nó tự động phát nội dung đĩa mà không cần người xem thao tác. Trên thực tế, điều này thường đồng nghĩa với việc phát các trailer trước phim chính, khiến nhiều người tìm cách né tránh.

Màn hình FastPlay của Disney xuất hiện khi nạp đĩa. DVD hỗ trợ FastPlay mở đầu bằng cảnh Tinkerbell bay vào màn hình kèm lời thuyết minh:

Đĩa DVD Disney này được nâng cấp với Disney's FastPlay. Phim của bạn và một số nội dung bổ sung sẽ tự động bắt đầu. Để bỏ qua FastPlay, hãy chọn nút 'Main Menu' bất cứ lúc nào. FastPlay sẽ bắt đầu trong giây lát!

Ra mắt cùng năm 2004, nhiều đĩa DVD Disney cũng thường có cái mà hãng gọi là menu EasyFind, cung cấp một bộ tùy chọn và đồ họa nhất quán để dễ sử dụng.

Các bản DVD hiện đại thường bỏ qua nội dung bổ sung. Ngay cả những tiêu chuẩn như phần lớn tùy chọn cài đặt và chọn cảnh/chương cũng thường vắng mặt, vì đĩa được xuất xưởng nhanh chóng theo một khuôn mẫu. Nội dung đặc biệt được dành cho các bản Blu-ray đắt tiền hơn.

Những menu đáng nhớ

Scooby-Doo 2: Monsters Unleashed có một menu rất thú vị. Màn hình chính hiển thị Scooby-Doo và đủ loại quái vật náo loạn trong một thị trấn khai mỏ cũ, và khi chọn một mục menu, nó phát hiệu ứng chuyển cảnh đến một địa điểm khác trong phim với các hoạt cảnh Scooby-Doo tiếp tục quậy phá. Mỗi phần đều có hoạt cảnh 3D tùy biến hoàn chỉnh, và đĩa còn kèm hai trò chơi chơi được trực tiếp trên đầu đĩa DVD.

Menu trò chơi trong DVD Scooby-Doo 2: Monsters Unleashed

Trò đầu tiên, Behind-the-Mystery Mystery: The Mystery of the Missing Pants, khởi động từ phần nội dung đặc biệt rồi yêu cầu bạn điều hướng qua menu DVD để tìm biểu tượng chiếc quần và tiếp tục câu chuyện. Trò thứ hai hoàn chỉnh hơn nhiều là The Scooby-Doo Monsters Unleashed Challenge, đưa người chơi lái xe Mystery Machine đến các địa điểm trong phim, di chuyển qua các khu vực và thu thập manh mối giúp gỡ rối bí ẩn.

Do giới hạn của DVD, toàn bộ trò chơi khá đơn giản về cơ chế; nhưng rõ ràng rất nhiều công sức đã được đổ vào để nó cảm giác toàn diện, và nó thực sự phát huy điểm mạnh của định dạng nhờ vô số clip và phân đoạn nhỏ. Một phần yêu cầu người chơi tìm ra con đường băng qua sàn có bẫy, phần khác là tấn công bộ xương trong kho mà không được trúng Scooby, giống như trò Whack-A-Mole.

Scooby-Doo 2 còn kèm trailer teaser cho một bộ phim khác có menu DVD tuyệt vời: Harry Potter and the Prisoner of Azkaban. Sau màn mở đầu chiếu vài clip từ phim, DVD Prisoner of Azkaban đặt bạn lên chiếc xe Knight Bus lao qua các con phố London trong khi cái đầu bị thu nhỏ buông lời châm chọc. Các menu khác trên đĩa vẫn giữ đúng chủ đề, với phần chọn cảnh được thiết kế theo tờ báo The Daily Prophet.

Menu chính của DVD Shrek 2 với dàn nhân vật

Menu gốc của Shrek 2 đáng nhớ chủ yếu nhờ màn hình chính kiểu Brady Bunch, nơi các nhân vật chính cãi cọ qua lại (đặc biệt là với Donkey). Đĩa còn chứa đầy nội dung: xem nhiều tác phẩm nghệ thuật, đọc về dàn diễn viên và thông tin phim, nghe nhạc, khám phá bản đồ tương tác và chơi nhiều trò chơi (Far Far Away Idol, Find Puss In Boots và Save Fiona!).

The Rocky Horror Picture Show mở đầu bằng đôi môi biểu tượng chào đón bạn đến với DVD, sau đó là menu chính, nơi một đôi chân rời rạc mang giày cao gót và quần lưới bước vào, đá quanh một mục menu vốn bị lật ngược. Các tính năng bổ sung rất nhiều và phù hợp với vị thế cult của bộ phim. Một số tùy chọn menu đi kèm công tắc lớn có hoạt cảnh khi gạt. Trong phần lớn thời gian ở menu, đôi môi tiếp tục nói trong khi nhạc phim vang lên. Vùng chỉ dành cho 16:9 được chiếm bởi rèm đỏ, trượt vào rồi trượt ra khi chọn 'Play Movie'.

Menu chính của DVD The Rocky Horror Picture Show

Khi được nạp, menu DVD Wayne's World trước tiên hiện nhiễu tĩnh, mô phỏng việc chuyển qua nhiều kênh rồi dừng ở một bảng hướng dẫn kênh với đầy chất liệu nhại như quảng cáo giả. Ngoài các tùy chọn như chọn cảnh và cấu hình phụ đề hiển thị như những chương trình truyền hình sắp chiếu trên các kênh khác nhau, còn có danh sách vô số chương trình và phim khác có thể cuộn qua như một chiếc set-top box cáp thật thụ. Đó là một giao diện cực kỳ thú vị.

Chitty Chitty Bang Bang có bản dựng 3D của chiếc xe đốt nhiên liệu bay xuyên mây, với menu phủ lên trên; còn Thunderbirds (2004) mở đầu bằng các clip từ phim rồi đưa bạn vào buồng lái Thunderbird 2 với đủ loại điều khiển khi bay lượn, kèm lời thuyết minh trong lúc bạn được xem đủ loại thông tin. Bạn thậm chí có thể đổi cả phương tiện mình đang lái.

Các bản DVD của Doctor Who sau khi loạt phim hồi sinh năm 2005 cũng có giao diện vô cùng thú vị. Nhiều bản DVD của cả Classic Who lẫn New Who chứa rất nhiều bí mật và nội dung ẩn. Tùy bản phát hành, nhưng nhiều đĩa ra sớm lấy bối cảnh trong Tardis, với các mục menu nằm trên và quanh bảng điều khiển. Một số khác hiển thị xoáy thời gian và dòng thời gian, trước khi dần đơn giản hóa vào thời Peter Capaldi rồi chuyển sang menu chung chung, như trở thành phổ biến suốt giữa thập niên 2010.

Với các bản DVD hiện đại, ta hiếm khi thấy menu đáng chú ý. DVD không còn là định dạng thống trị như xưa, và các công ty ít khi đầu tư công sức vào phần trình bày. Dù là định dạng có năng lực kỹ thuật cao hơn nhiều — với truyền thông độ phân giải cao, nhiều lớp menu, mọi thứ mà Blu-ray Disc Java (BD-J) mang lại — Blu-ray đáng tiếc là rất hiếm khi có phần trình bày menu ấn tượng. Menu DVD và Blu-ray hiện đại thường chỉ là một ảnh hoặc video với menu chung chung phủ lên trên.

Điều đó cũng dễ hiểu. Truyền thông vật lý nói chung kém phổ biến hơn khi các dịch vụ streaming được đón nhận rộng rãi; nhưng thật đáng tiếc khi thấy sự sáng tạo và hứng khởi mà menu mang lại cho trải nghiệm xem phim bị thay thế bằng những giao diện vô trùng, chung chung, "một cỡ cho tất cả" của các nền tảng trực tuyến. Nếu tò mò, có rất nhiều menu DVD để bạn tham khảo tại dvdmoviemenus.com.

Chú thích:

Ở đây không nói về các trò chơi đơn thuần phát hành trên nền DVD như bản console hay PC, mà là các trò chơi DVD thực thụ — đĩa DVD Video tiêu chuẩn với trò chơi được lập trình giống như mọi menu khác. Nổi tiếng nhất trong số này có lẽ là Scene It?