Nghiên cứu: Claude và ChatGPT đưa ra mức giá mua sắm khác nhau dựa trên mức độ giàu có của người dùng

Các trợ lý AI đang ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc tư vấn mua sắm cho người dùng. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới đây phát hiện rằng các mô hình như Claude và ChatGPT có thể đưa ra những mức giá khác nhau cho cùng một sản phẩm, phụ thuộc vào mức độ giàu có của người hỏi. Phát hiện này mở ra một góc nhìn đáng lo ngại về cách AI có thể vô tình hoặc hữu ý tái tạo các bất công trong thị trường tiêu dùng.

AI tư vấn giá dựa trên hồ sơ người dùng

Theo nghiên cứu được công bố, khi người dùng đặt câu hỏi về việc mua một món hàng cụ thể, các chatbot AI có xu hướng gợi ý những lựa chọn đắt tiền hơn nếu họ cho rằng người hỏi có khả năng tài chính cao. Ngược lại, với những người được đánh giá là có thu nhập thấp hơn, AI lại đề xuất các sản phẩm rẻ hơn hoặc các chương trình khuyến mãi.

Điều đáng chú ý là các mô hình này không được lập trình trực tiếp để phân biệt đối xử. Thay vào đó, chúng học từ dữ liệu huấn luyện khổng lồ trên internet, nơi tồn tại sẵn nhiều định kiến về mối liên hệ giữa mức thu nhập và sở thích tiêu dùng.

"AI không tự tạo ra sự bất công, nhưng nó có thể khuếch đại những bất công đã tồn tại trong dữ liệu mà nó học được," một chuyên gia về đạo đức AI nhận định.

Nguy cơ phân biệt giá trong thương mại điện tử

Vấn đề này đặc biệt đáng lo ngại khi các trợ lý AI ngày càng được tích hợp sâu vào các nền tảng thương mại điện tử. Nếu một hệ thống AI có thể ước lượng được mức chi tiêu của người dùng, nó hoàn toàn có khả năng điều chỉnh giá hiển thị để tối đa hóa lợi nhuận cho nhà bán lẻ.

Các hình thức phân biệt giá có thể bao gồm:

• Điều chỉnh giá theo hồ sơ người dùng: người giàu thấy giá cao hơn, người thu nhập thấp thấy giá thấp hơn hoặc ngược lại.
• Ưu đãi không đồng đều: chỉ một nhóm người dùng nhất định nhận được mã giảm giá hoặc khuyến mãi.
• Gợi ý sản phẩm thiên lệch: AI đẩy người dùng về phía các sản phẩm có biên lợi nhuận cao hoặc thấp tùy theo nhân khẩu học.

Tại nhiều quốc gia, bao gồm cả Việt Nam, hành vi phân biệt giá dựa trên dữ liệu cá nhân vẫn còn nằm trong vùng xám của pháp luật. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân và các quy định về thương mại điện tử chưa có điều khoản rõ ràng về việc AI điều chỉnh giá theo hồ sơ người tiêu dùng.

Bài học cho người dùng Việt Nam

Với người tiêu dùng Việt Nam, việc ngày càng nhiều người sử dụng ChatGPT, Gemini hay Claude để so sánh giá và tìm sản phẩm là một xu hướng rõ rệt. Điều này đòi hỏi người dùng cần tỉnh táo hơn khi tin vào các gợi ý của AI.

Một số lưu ý thiết thực:

• Kiểm tra chéo nhiều nguồn: đừng chỉ dựa vào một trợ lý AI để quyết định mua hàng.
• So sánh giá trực tiếp: luôn đối chiếu với giá niêm yết trên các sàn thương mại điện tử uy tín.
• Hạn chế chia sẻ thông tin tài chính cá nhân: tránh cung cấp chi tiết về thu nhập, ngân sách hay mức sống cho chatbot khi không cần thiết.

Trách nhiệm của nhà phát triển AI

Về phía các công ty phát triển mô hình như Anthropic và OpenAI, nghiên cứu này là lời nhắc nhở về tầm quan trọng của việc kiểm định thuật toán và giảm thiểu thiên lệch. Các biện pháp có thể bao gồm kiểm tra định kỳ đầu ra của mô hình theo các nhóm nhân khẩu học khác nhau, minh bạch hóa cách AI đưa ra gợi ý, và thiết lập cơ chế để người dùng khiếu nại khi cảm thấy bị phân biệt đối xử.

Khi AI trở thành một phần không thể thiếu trong hành trình mua sắm của người tiêu dùng toàn cầu, việc đảm bảo tính công bằng trong các gợi ý không còn là vấn đề kỹ thuật đơn thuần, mà đã trở thành một câu hỏi đạo đức và pháp lý cấp thiết.