Phát hiện đột phá về Alzheimer: Phục hồi hơn 2 giờ ngủ mà không cần loại bỏ mảng bám não

Các nhà khoa học vừa tìm ra một nguyên nhân bất ngờ đằng sau tình trạng mất ngủ ở bệnh Alzheimer: những tế bào miễn dịch bị "kích động" quá mức trong não. Trong thí nghiệm trên chuột, việc tạm thời loại bỏ các tế bào này đã giúp chúng ngủ nhiều hơn hơn 2 giờ mỗi ngày — và đáng chú ý là kết quả này đạt được mà không cần loại bỏ mảng bám amyloid trong não.

Minh họa hệ thần kinh và giấc ngủ

Nghiên cứu được công bố trên tạp chí Alzheimer's & Dementia, do nhóm của Phó giáo sư sinh lý học Shannon L. Macauley tại Trường Y Đại học Kentucky dẫn đầu, với Nicholas J. Constantino là tác giả chính.

Khi hệ miễn dịch của não "phản ứng thái quá"

Mảng bám amyloid — những mảnh protein dính tích tụ giữa các tế bào thần kinh — từ lâu đã được xem là đặc trưng của Alzheimer. Nhưng bên cạnh đó, não còn có các tế bào miễn dịch chuyên biệt gọi là microglia, vốn có nhiệm vụ dọn dẹp mảnh vụn tế bào và bảo vệ môi trường cho nơ-ron.

Vấn đề nảy sinh khi microglia phát hiện mảng bám amyloid: phản ứng phòng vệ của chúng trở nên quá mức. Thay vì chỉ xử lý mối đe dọa, chúng giải phóng các tín hiệu viêm nhiễm, gây rối loạn hoạt động bình thường của não.

"Về cơ bản, chúng tôi cho thấy không phải bản thân mảng bám, cũng không chỉ là nơ-ron bị rối loạn chức năng, gây mất ngủ — mà chính là microglia. Khi phản ứng với mảng bám, chúng khơi mào một chuỗi viêm nhiễm phức tạp, cứ như thể microglia 'quẩy' cả đêm và giữ cho não luôn thức", Macauley giải thích.

Hai phát hiện "khó tin" từ thí nghiệm

Nhóm nghiên cứu theo dõi hai nhóm chuột — một nhóm được chỉnh sửa gen để phát triển mảng bám amyloid, một nhóm bình thường — ở độ tuổi 6 tháng và 18 tháng. Họ dùng điện não đồ (EEG) và điện cơ đồ (EMG) để đo các giai đoạn ngủ, kết hợp kính hiển vi lát sáng (light-sheet microscopy) để dựng bản đồ 3D phân bố mảng bám và microglia trong não.

Sau đó, chuột được cho dùng thuốc Pexidartinib (PLX3397) — vốn được phát triển cho nghiên cứu ung thư — trong 14 ngày, khiến khoảng 87% microglia bị loại bỏ. Kết quả: chuột ngủ nhiều hơn hơn 2 giờ mỗi ngày, có thời gian ngủ sâu NREM dài hơn, và quan trọng nhất — lượng mảng bám amyloid không hề giảm.

Một phát hiện gây bất ngờ khác: tình trạng mất ngủ không trở nên tồi tệ hơn khi mảng bám tích tụ nhiều. Nhóm nghiên cứu gọi đây là "hiệu ứng trần" — rối loạn giấc ngủ đạt mức nhất định ngay từ giai đoạn đầu, chứ không tăng tương ứng với khối lượng amyloid.

Alzheimer "tấn công" một loại giấc ngủ khác với lão hóa thông thường

Nghiên cứu cũng chỉ ra sự khác biệt rõ rệt: lão hóa tự nhiên chủ yếu làm giảm giấc ngủ REM (liên quan đến mơ và xử lý ký ức), trong khi bệnh lý Alzheimer lại nhắm vào giấc ngủ NREM — giai đoạn sâu nhất và có tính phục hồi thể chất cao nhất.

"Giấc ngủ phục hồi đó cực kỳ quan trọng cho việc sửa chữa cơ thể, học tập, ghi nhớ và đào thải độc tố tích tụ trong ngày", Macauley nhấn mạnh.

Việc mất đi giai đoạn ngủ này có thể tạo ra vòng luẩn quẩn: bệnh lý Alzheimer phá vỡ giấc ngủ, và thiếu ngủ lại càng làm bệnh nặng thêm.

Hướng điều trị tiềm năng và công cụ chẩn đoán giá rẻ

Dĩ nhiên, loại bỏ tế bào miễn dịch của não không phải là liệu pháp thực tế cho bệnh nhân. Nhóm nghiên cứu đang tìm cách làm dịu microglia thay vì tiêu diệt chúng, và đang thử nghiệm các loại thuốc đã có sẵn như Metformin (thuốc tiểu đường) và Stiripentol (thuốc chống động kinh) để điều chỉnh quá trình chuyển hóa năng lượng của tế bào miễn dịch này.

Nghiên cứu cũng mở ra triển vọng dùng EEG di động như một dấu ấn sinh học rẻ tiền, không xâm lấn, để tầm soát sớm Alzheimer — đặc biệt hữu ích cho các khu vực nông thôn, nơi bệnh nhân phải đi xa để tiếp cận trung tâm y tế chuyên sâu.

Cần lưu ý rằng toàn bộ kết quả trên mới chỉ ở chuột và chưa được kiểm chứng trên người. Tuy vậy, nghiên cứu gợi ý rằng để điều trị Alzheimer, có thể cần nhìn xa hơn bản thân các mảng bám — và tập trung vào cách não bộ phản ứng với chúng.