Suy giảm nhận thức hay sự tỉnh táo tăng lên?

Minh họa về trí tuệ nhân tạo và tư duy con người

Trong khoảng 12 đến 18 tháng gần đây, một chủ đề đầy sức nặng len lỏi khắp không gian công nghệ: làn sóng giảm tải nhận thức (cognitive offloading) ồ ạt diễn ra kể từ khi AI chiếm lĩnh vị thế thống trị. Tôi phần lớn đồng tình rằng bản thân đã tự "tập luyện" để rời bỏ cách làm việc cũ và hoàn toàn hòa nhập vào phương thức mới.

Chủ đề này gây nhiều chia rẽ, nhưng tôi tin còn một sợi chỉ chưa được kéo ra. Những công ty đang thực sự phát triển mạnh trong kỷ nguyên AI — hãy nhìn Apple đang xử lý dứt điểm hàng loạt lỗi và nợ kỹ thuật đã tồn tại cả thập kỷ, hay Cloudflare tung ra vô số công cụ miễn phí cho internet — tôi cho rằng thành công của họ đến từ việc họ bắt đầu đặt câu hỏi: liệu cách làm cũ có thực sự đúng? Hay nó chỉ là cây cầu dẫn tới cách làm mới?

Viết code trước thời AI giống như đánh máy chữ

Viết code trước thời AI, với tôi, giống như đánh máy chữ những năm 40-50 của thế kỷ trước — cách duy nhất để làm được việc. Gõ, gõ, gõ, gõ, gõ trong khi ai đó thao thao bất tuyệt bên cạnh bạn.

Giờ đây, máy tính không chỉ nghe bạn nói mà còn hiểu bạn muốn gì. Điều đó nghĩa là thay vì dùng trí não để dò tìm mạng lưới email và liên hệ cho một dự án tích hợp, tôi có thể kết nối nó với hộp thư và nói: "Tôi cần liên hệ với ai để có câu trả lời cho dự án này? Soạn email cho người đó và cc những người cần đưa vào". Nếu là năm 2025, bạn sẽ bị nhìn như một kẻ liều lĩnh, vô đạo đức. Nhưng đến cuối năm 2026, tôi hoàn toàn tin tưởng rằng khi tôi bảo nhảy, những cỗ máy này sẽ hỏi nhảy cao bao nhiêu.

Tất nhiên bạn vẫn cần chốt chặn cứng trên môi trường production và các lớp bảo vệ cho hệ thống. Nhưng ngày nay gần như có thể để chúng chạy tự do.

Chạy tự do không có nghĩa là chạy mù. Nó soạn email, tôi đọc trước khi gửi. Bất cứ thứ gì liên quan tới tiền bạc, khách hàng hay môi trường production đều phải qua mắt tôi trước, không ngoại lệ. Tôi không nghĩ mình đang đánh mất kỹ năng dùng trí não để dành một tiếng sắp xếp email và tự dựng lên dòng thời gian trong đầu. Đó là sự lãng phí thời gian và năng lực tinh thần. Cuối ngày, tôi muốn ít mệt mỏi vì phải ra quyết định hơn và cởi mở hơn với cuộc sống.

Khi các quy tắc trở nên phức tạp một cách vô lý

James Haydon có một bài viết tuyệt vời mang tên "Giải quyết đơn xin hộ chiếu bằng Haskell". Vì luật quốc tịch Anh (cụ thể là Đạo luật Quốc tịch Anh 1981) nổi tiếng phức tạp, anh ấy phải bóc tách những quy tắc "nếu-thì" quan liêu cực kỳ rối rắm để chứng minh "Ứng viên là người Anh". Đây chính xác là quan điểm của tôi: chúng ta đã tạo ra những quy tắc ngu ngốc và phải tuân theo chúng bằng bộ não nhạy bén của mình — điều thực sự đốt cháy thời gian đáng lẽ dùng cho những việc sáng tạo khác.

Một ví dụ nữa: đã đến kỳ khai thuế, và bạn quên mất năm ngoái kế toán viên bảo bạn dùng mẫu đơn nào để khai một khoản phúc lợi y tế đặc biệt. Bạn nhớ có một điều khoản kỳ quặc: vì bạn có "ba bàn chân", bạn phải nộp một mẫu đơn trước để mở khóa khả năng nộp những mẫu đơn cần thiết.

Trước thời AI, tôi sẽ đọc các trang web chính phủ suốt một tuần và tra Google cho tới khi tìm thấy một người nào đó trên diễn đàn cũng có ba bàn chân và cùng điều khoản kỳ quặc, bảo rằng bạn điền mẫu 5578A, đợi 14 ngày rồi nộp mẫu 670B. Để rồi nhận ra diễn đàn đó đã mười năm tuổi, và bình luận ngay bên dưới nói rằng quy tắc đã thay đổi từ năm ngoái và không còn nhận 5578A nữa.

Giờ đây tôi có thể nói: "Tôi quên mất mẫu đơn nào cần điền để khai khoản phúc lợi y tế đặc biệt này, tôi nhớ đó là một quy trình kỳ quặc vì tôi có ba bàn chân, bạn tìm giúp tôi được không?" Và rồi nó đọc hết đống thứ rắc rối đó và tạo cho bạn danh sách từ bước 1 đến bước 10.

Đúng, AI cũng có thể tìm thấy bài đăng diễn đàn mười năm tuổi đó. Nên tôi yêu cầu nó liên kết tới trang chính phủ hiện hành cho mỗi bước và cho biết trang đó cập nhật lần cuối khi nào. Nếu một bước chỉ đến từ một người nào đó năm 2015, tôi thấy ngay và loại bỏ.

Giải phóng băng thông cho những điều thực sự quan trọng

Điều này không làm tôi lười biếng hay kém thông minh hơn. Nó giải quyết sự phức tạp mà chính xã hội chúng ta tạo ra bằng cách tìm hiểu các quy tắc rồi vận hành trong đó.

Cá nhân tôi không muốn học các quy tắc. Tôi chỉ muốn ván chơi kết thúc để có thể quay về với cuộc sống của mình.

Vậy nên tôi thực sự tin rằng mình đang gia tăng năng lực nhận thức, bởi băng thông trí não không còn bị đốt vào những vấn đề hệ thống hỏng hóc và ngu ngốc khiến ta phải thốt lên: "Không thể tin nổi hệ thống của bạn lại yêu cầu điều này để chấp nhận tôi". Băng thông đó quay trở lại với những điều giản dị — viết nhật ký, đọc một cuốn sách, hay trò chuyện với bạn bè và gia đình.