Trẻ em ngày càng giỏi lách luật cấm mạng xã hội: Vấn đề không nằm ở việc siết chặt hơn

Các lệnh cấm mạng xã hội dành cho trẻ vị thành niên đang nối tiếp nhau ra đời. Vào tháng 7, Pháp nối bước Úc trong việc hạn chế người chưa thành niên truy cập mạng xã hội — cấm trẻ dưới 15 tuổi dùng các nền tảng lớn — trước khi bị tòa án cấp cao nước này chặn lại với lý do nhân quyền. Anh dự kiến cấm trẻ dưới 16 tuổi dùng Facebook, TikTok và các nền tảng khác vào đầu năm 2027, còn EU cũng đã công bố kế hoạch riêng nhằm cấm trẻ dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội.

Thế nhưng, những bài học ban đầu từ Úc — nơi ban hành lệnh cấm từ năm 2024 — cho thấy kiểu giới hạn độ tuổi này rất dễ bị lách qua. Một nghiên cứu công bố đầu năm nay phát hiện cứ năm thanh thiếu niên dưới 16 tuổi thì có bốn em tìm được đường vào các nền tảng bị cấm. Các em đã thử đủ chiêu trò để vượt rào, từ dùng khuôn mặt của anh chị em để xác minh danh tính, cho tới vẽ râu giả.

Lách luật là tín hiệu, không phải điều cần dẹp bỏ

Một số người ủng hộ lệnh cấm kêu gọi tập trung hơn vào việc thực thi để chặn các cách lách luật này. Nhưng theo giới nghiên cứu, việc trẻ em lách luật là một tín hiệu, chứ không phải chuyện phiền toái cần ngăn chặn bằng mọi giá.

Việc trẻ chủ động tìm cách qua mặt lệnh cấm cho thấy chính những giới hạn này có vấn đề. Các lệnh cấm mạng xã hội chặn trẻ tiếp cận thông tin — trong đó có những thông tin thiết yếu cho sự phát triển, hình thành bản sắc và kết nối xã hội, đặc biệt ở tuổi vị thành niên.

Tệ hơn, việc siết chặt thêm có thể phản tác dụng. Bịt kín các lỗ hổng trong cổng xác minh độ tuổi có thể đẩy trẻ tới những góc khuất ít được kiểm duyệt và nhiều rủi ro hơn của internet. Nó cũng làm suy giảm quyền riêng tư và an toàn của mọi người, khi buộc người dùng phải nộp thông tin cá nhân nhạy cảm để chứng minh tuổi.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng cả cha mẹ lẫn trẻ em đều mong muốn những chính sách thông minh và tinh tế hơn, bảo vệ trẻ, bảo vệ gia đình và bảo vệ quyền của họ.

Điều đó có thể diễn ra dưới hình thức bắt buộc các công ty giới hạn chặt hơn việc thu thập dữ liệu, hoặc trao cho gia đình những công cụ linh hoạt để tự kiểm soát nội dung và quyền truy cập theo cách của mình.

Cổng xác minh độ tuổi không tạo ra thay đổi mong muốn

Các cổng xác minh độ tuổi sẽ không mang lại thay đổi như kỳ vọng, cũng chẳng giúp việc nuôi dạy con trong thế giới số trở nên đơn giản hơn. Trong trường hợp tốt nhất, chúng chỉ đẩy ra thêm nhiều câu hỏi hóc búa và trì hoãn cuộc trò chuyện tới sinh nhật lần thứ 16 của đứa trẻ. Trong trường hợp xấu nhất, chúng để trẻ bơ vơ không chút định hướng khi bước vào thế giới trực tuyến.

Khi người trẻ lách qua các giới hạn, các em thường đang làm đúng điều mà ta vẫn mong đợi ở một tâm hồn đang phát triển và vẫn ca ngợi trong nhiều bối cảnh khác: tò mò, giải quyết vấn đề và thể hiện tính độc lập. Trẻ cần làm điều này online — môi trường mà các em thường rèn kỹ năng xã hội và định hình bản sắc. Lệnh cấm gạt phăng những động lực ấy sang một bên, áp đặt cách tiếp cận gia trưởng mà không xét đến nhu cầu của người trẻ lẫn thực tế các em làm gì trên mạng.

Cách tiếp cận này cũng bỏ qua mong muốn của một bộ phận cha mẹ. Khi khảo sát các biện pháp bảo vệ an toàn trên mạng xã hội, nhiều phụ huynh cho biết họ thường cùng con nói dối để con được truy cập những dịch vụ bị khóa oan uổng. Đây không phải hiện tượng mới: nghiên cứu từ tận năm 2011 đã cho thấy cha mẹ từng chỉ con cách lách giới hạn độ tuổi của Facebook.

Hệ quả với quyền riêng tư của tất cả mọi người

Cổng xác minh độ tuổi mang theo rủi ro của riêng nó. Một số nền tảng tự động theo dõi hoạt động trực tuyến của người dùng để xác nhận độ tuổi. Qua đó, chúng lập hồ sơ người dùng — thu thập và phân tích dữ liệu để suy đoán về họ — làm tăng nguy cơ dữ liệu bị lạm dụng hoặc rò rỉ.

Các công ty cũng có thể yêu cầu giấy tờ cá nhân như bằng lái xe để xác minh tuổi, dẫn tới việc xử lý sai tài liệu nhạy cảm hoặc thậm chí là đánh cắp danh tính. Các vụ rò rỉ dữ liệu vẫn xảy ra: năm ngoái, Discord báo cáo rằng một trong các dịch vụ bên thứ ba là 5CA — dùng để xác nhận độ tuổi — đã bị xâm phạm, làm lộ ít nhất 70.000 ảnh giấy tờ tùy thân của người dùng.

Chỉ cần chút công sức là có thể dùng loại thông tin đó cho mục đích xấu, chẳng hạn gắn bằng lái xe với một tài khoản cụ thể và hoạt động trực tuyến riêng tư, từ đó có thể tiết lộ đủ thứ từ quan điểm chính trị đến xu hướng tính dục của người dùng.

Nỗ lực làm khó việc trẻ lách cổng xác minh độ tuổi còn khiến các nhà hoạch định chính sách siết cả quyền truy cập VPN. Các dự luật xác minh độ tuổi ở bang Michigan và Utah từng tìm cách can thiệp vào lớp bảo vệ quyền riêng tư của công cụ này (dự luật Utah hiện đã bị tòa án liên bang chặn), còn Ủy viên An toàn Trực tuyến của Úc đang thúc đẩy các nền tảng mạng xã hội phát hiện và chặn VPN.

Buộc người lớn phải chứng minh tuổi để được dùng VPN là đi ngược hoàn toàn mục đích của công nghệ bảo vệ quyền riêng tư này.

Điều đó có thể đẩy nhiều người dùng — đặc biệt là nhà báo và những người bảo vệ nhân quyền đang xử lý vấn đề nhạy cảm — vào nguy cơ bị chính phủ giám sát, thậm chí bị trả đũa.

Vậy điều gì có thể hiệu quả?

Thay vì tìm cách chặn người trẻ khỏi các dịch vụ trực tuyến cho phép các em tiếp cận thông tin và giao tiếp thiết yếu theo lứa tuổi, các nhà hoạch định chính sách nên tập trung vào những động cơ khiến doanh nghiệp có hành vi tạo rủi ro cho trẻ ngay từ đầu.

• Giảm tương tác độc hại và hành vi gây nghiện bằng cách hạn chế việc thu thập và sử dụng dữ liệu mà các công ty dùng để nhắm nội dung và tính năng tới mọi người dùng, kể cả trẻ em. Gần như toàn bộ phụ huynh và thanh thiếu niên được khảo sát đều muốn chính sách áp đặt kiểu hạn chế này, bởi họ hiểu rõ việc công ty dùng dữ liệu chính là lõi của những tính năng như quảng cáo nhắm mục tiêu.
• Mở rộng các công cụ do người dùng kiểm soát để gia đình có cách dễ dàng, linh hoạt và thân thiện nhằm giới hạn quyền truy cập vào nội dung không mong muốn. Ví dụ, tính năng lọc nội dung theo từ khóa cho phép một học sinh đang bị trêu bằng biệt danh hay câu nói chế giễu cụ thể chặn mọi bài đăng, bình luận chứa từ đó. Các nền tảng khó lòng biết đứa trẻ muốn chặn từ nào, và chính sách cũng không thể nhắm tới những kiểu tổn hại luôn thay đổi như vậy — nhưng chính sách có thể cung cấp công cụ trao quyền lại cho người dùng.

Những thói quen bảo mật kém, dòng nội dung gây lo âu và nhu cầu gần như không thể tránh khỏi trong việc dùng công nghệ số cho các tác vụ hằng ngày, giao tiếp và tìm kiếm thông tin đã khiến cha mẹ và thanh thiếu niên chính đáng muốn có thay đổi thực sự trong cách doanh nghiệp làm ăn.

Việc trẻ lách luật cho thấy chính sách đang hụt hơi ở đâu. Siết chặt thực thi sẽ chỉ đồng nghĩa với việc thu thập thêm dữ liệu, và nó không gặp được trẻ em lẫn cha mẹ ở đúng nơi họ đang đứng.