Từ một tên miền mua vui đến chiến tranh địa chính trị: Câu chuyện khó tin của SondeHub

SondeHub khởi đầu chỉ là một trò đùa — một URL chuyển hướng đến Habhub, trang web theo dõi bóng thời tiết vốn được thiết kế cho bóng nghiệp dư. Nhưng không ai ngờ rằng dự án nhỏ này lại vô tình trở thành một phần của cục diện chiến tranh hiện đại, khi dữ liệu gió mà họ thu thập được lại được sử dụng để tính toán tầm bắn pháo và thậm chí bị nghi ngờ phục vụ cho các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái ở Ukraine.

Khởi nguồn từ một trò đùa

Năm 2017, người viết được Mark VK5QI giới thiệu về thú săn bóng thời tiết (weather balloon hunting). Cộng đồng săn bóng ở Australia khi đó còn rất nhỏ, chỉ có các bóng thời tiết từ Melbourne và Adelaide được theo dõi trên Habhub — một trang web được thiết kế cho bóng nghiệp dư, không phải bóng khí tượng nghiệp vụ.

Theo thời gian, ngày càng nhiều bóng thời tiết được theo dõi trên Habhub. Đến mức các quản trị viên của Habhub phải thêm bộ lọc mặc định để loại bỏ bóng thời tiết. Ngày 12 tháng 5 năm 2018, sondehub.org được đăng ký với mục đích duy nhất: chuyển hướng URL đến Habhub với bộ lọc dành riêng cho bóng thời tiết. Người viết chia sẻ: “Rõ ràng đây là một trò đùa hơn là quyết định vận hành một dịch vụ theo dõi.”

Bước ngoặt từ dữ liệu gió

Đến tháng 7 cùng năm, họ bắt đầu proxy dữ liệu từ bóng thời tiết qua SondeHub. Hệ thống OpenSearch riêng được xây dựng, ban đầu chỉ để thử nghiệm các dịch vụ AWS. Đến năm 2019, máy chủ Habhub hoạt động quá tải, họ nhận ra cần vận hành dịch vụ riêng. Nhờ theo dõi bóng thời tiết đến tận mặt đất (trong khi phần mềm chính thức thường bỏ sót), SondeHub nhận được các yêu cầu thông tin từ các cơ quan chính phủ, điển hình là một vụ khiếu nại bảo hiểm về việc bóng thời tiết đâm vào ngựa.

Bước ngoặt lớn nhất đến khi họ phát triển hệ thống “dự đoán ngược” (reverse prediction) — dùng dữ liệu từ bóng đã phóng và mô hình gió để suy ra vị trí phóng. Hệ thống này hoạt động cực kỳ hiệu quả, giúp xác định nhiều bãi phóng bóng thời tiết ít được tài liệu hóa. Nhưng chính yếu tố này đã gây ra rắc rối.

“Cú chạm trán” đầu tiên với quân đội

Năm 2021, họ nhận được email từ một tổ chức quân sự yêu cầu xóa một vị trí phóng khỏi bản đồ vì đó là căn cứ “nhạy cảm/quân sự”. Người viết nhận ra: “Dữ liệu gió không chỉ dùng để dự báo thời tiết, mà còn để tính toán tầm bắn pháo. Những gì chúng tôi vô tình làm là lập bản đồ các căn cứ pháo binh.” Họ quyết định giữ hệ thống nhưng xóa các vị trí phóng khi có yêu cầu chính đáng. Hệ thống này cũng phát hiện nhiều tàu quân sự trên đại dương.

Sự cố “bóng bay gián điệp” Trung Quốc

Mọi chuyện diễn ra êm đẹp đến năm 2023, khi xảy ra sự cố “bóng bay gián điệp Trung Quốc”. Ngày 11 tháng 2 năm 2023, Mỹ bắn hạ một bóng nghiệp dư bằng tên lửa AIM-9X Sidewinder. Sáng hôm đó, người viết thức dậy với hàng loạt cảnh báo vì SondeHub được Washington Post nhắc đến. Trang web chịu tải tốt, nhưng từ đó họ liên tục nhận được yêu cầu hỗ trợ từ các địa chỉ email .mil và .gov.

Chiến tranh toàn diện

Tháng 12 năm 2024, các cảnh báo bắt đầu xuất hiện hàng tuần, API bị tấn công dữ dội từ một địa chỉ IP duy nhất. Sau khi bật logging và điều tra, họ phát hiện ra một thứ đáng sợ: các dự đoán từ hệ thống của họ đang được sử dụng để tính toán đường bay cho các máy bay không người lái tấn công ở Ukraine. Họ viết trong bài: “Địt mẹ Nga.” (Bối cảnh là cuộc xâm lược toàn diện của Nga vào Ukraine từ năm 2022).

Lúc này, hàng loạt câu hỏi về đạo đức và pháp lý hiện ra. Họ không biết liên hệ với bên nào, nhưng một số thông điệp đã được gửi qua các kênh liên lạc quân sự Ukraine: “Nếu ai biết một đội tấn công tầm xa dùng script Python với công cụ dự báo gió mã nguồn mở, xin liên hệ trực tiếp với tôi. Họ gây ra nhiều vấn đề với các truy vấn, có thể dẫn đến việc bị chặn.”

Họ gấp rút tạo một file Docker Compose để bất kỳ ai cũng có thể chạy dự đoán mà không phụ thuộc vào SondeHub. Khi liên hệ AWS (địa chỉ IP nguồn thuộc AWS), họ nhấn mạnh: “Điều cực kỳ quan trọng là không được chặn, giới hạn tốc độ hay chấm dứt tài khoản AWS nguồn — mất mát nhân mạng có thể xảy ra.” Một điều mà họ chưa từng nghĩ sẽ phải viết trong email hỗ trợ.

Văn phòng Chiến tranh và những yêu cầu kỳ lạ

Năm 2025, SondeHub nhận được yêu cầu dữ liệu từ “Văn phòng Bộ trưởng Chiến tranh (Tình báo và An ninh)” của Mỹ. Vì không thấy lợi ích cộng đồng, họ quyết định tính phí. Họ chia sẻ: “Tôi ngần ngại khi làm việc với quân đội, nhưng dữ liệu của chúng tôi là công khai, nếu không làm thì người khác cũng sẽ làm. Vậy nên chi bằng kiếm chút tiền trang trải hạ tầng.” Tuy nhiên, hóa đơn được gửi đi nhưng không bao giờ được thanh toán hay hồi âm.

Những câu chuyện bên lề

SondeHub còn nhận được nhiều liên hệ khác: Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia Mỹ (NTSB) hỏi về bóng bay ở Utah sau nghi vấn máy bay va chạm với bóng thời tiết; FAA (Cục Hàng không Liên bang Mỹ) phải được giải thích rằng bóng thời tiết hoạt động theo lịch trình, không điều khiển được; một chủ nhà ở Iowa nhờ giúp tìm người đã đâm vào nhà họ khi săn bóng rồi bỏ đi.

Họ cũng phát hiện nhiều hiện tượng gây nhiễu GPS (gpsjam.org), và đặc biệt là tình trạng giả mạo GPS — một phần của chiến tranh điện tử hiện đại.

Những chức danh kỳ lạ

Một trong những điều thú vị nhất là các chức danh của người liên hệ, từ “Nhà tiên tri phô mai” (Cheese Fortune Teller) đến “Cố vấn cấp cao về An toàn và Chất lượng” của Lực lượng Không quân Mỹ. Người viết đã bắt đầu sưu tầm chúng như một thú vui.

Kết lại

Câu chuyện của SondeHub cho thấy dữ liệu mở có thể có tác động không lường trước trong thời đại số. Từ một trò đùa về tên miền, dự án này đã trở thành một mắt xích trong cục diện chiến tranh hiện đại, nơi bóng thời tiết, dữ liệu gió và chiến tranh điện tử đan xen nhau. Người viết hứa hẹn có thể có phần 2 trong tương lai, vì vẫn còn nhiều câu chuyện chưa kể.

Minh họa bóng thời tiết và hệ thống theo dõi

Biểu đồ dự đoán đường bay

Dữ liệu theo dõi bóng thời tiết