Vì sao âm nhạc có thể lay động chúng ta đến vậy?

Trên đảo của tác giả, khi thời tiết đổi thay đột ngột, đôi khi chiếc radio trong xe bỗng bắt được những tín hiệu yếu ớt từ Ba Lan hay Litva. Những âm thanh xa lạ ấy xuất hiện rồi biến mất khi xe xuống dốc — và chính từ trải nghiệm đó, Henrik Karlsson đặt ra một câu hỏi lớn: làm sao một thứ trừu tượng như âm nhạc lại có thể thay đổi thế giới quanh ta?

Bài viết dưới đây là bản lược dịch và biên tập từ tiểu luận "How Is Music Possible" của Henrik Karlsson, đăng tải trên Substack và đang được thảo luận sôi nổi trên Hacker News.

Minh họa phong cảnh rừng cây của Piet Mondrian, 1908

Khi âm nhạc khiến rừng cây trở nên khác lạ

Hôm ấy, trên sóng P2 của Thụy Điển, Sara Parkman phát một bản mix nhạc dân gian từ khắp nơi trên thế giới. Nhìn qua gương chiếu hậu, Karlsson thấy cô con gái chín tuổi Maud nhắm mắt — thói quen của cô bé mỗi khi nghe được thứ gì đó thật hay, vì nó khiến em "nhìn thấy những thước phim nhỏ".

Một điệu joik của người Sámi, thu âm tại Moskva vài tháng sau khi Liên Xô sụp đổ, vang lên. Tác giả rẽ khỏi đường lớn, xuống một lối mòn sỏi xuyên qua rừng sồi, hạ tốc độ xuống ngang bước chân, kéo cửa kính và nghiêng người ra ngoài. Những tán cây chầm chậm trôi qua, được bao bọc trong thứ âm nhạc kia, bỗng hiện lên như đến từ một thế giới khác — một vẻ đẹp anh chưa từng thấy trước đó.

Âm nhạc chỉ là những nốt và nhịp điệu trong các mối quan hệ toán học với nhau — gần như trừu tượng thuần túy. Vậy tại sao nó lại có thể lay động ta đến thế? Vì sao những âm thanh được sắp đặt theo một cách nào đó lại khiến rừng cây trở nên xa lạ?

Hai trường phái lý giải

Theo tác giả, giới nghiên cứu tâm lý học âm nhạc cũng khá lúng túng trước câu hỏi này. Có thể chia thành hai nhóm quan điểm lớn.

Quan điểm thứ nhất — truyền thống hơn — cho rằng âm nhạc vận hành gần giống hội họa. Bộ não ta có hệ thống xử lý thính giác cực kỳ nhạy, giúp định vị trong thế giới, đặc biệt là thế giới quan hệ xã hội: ta đoán được vật ở xa hay gần, đang tới hay đang đi, suy ra kích thước và hình dạng không gian từ tiếng vang, đọc được cảm xúc của người khác chỉ qua một khoảng ngắt hay một thay đổi nhỏ trong giọng nói. Âm nhạc, theo lý thuyết này, "chơi đùa" với những hệ thống tri giác và kỳ vọng ấy. Nó là cách hack sinh học của chúng ta để tạo ra những trải nghiệm mới, đưa ta đi xa khỏi những khung cảnh tồn tại trong thực tại bên ngoài.

Quan điểm thứ hai phản bác khá mạnh mẽ. Nhiều nghiên cứu cho thấy cách ta cảm nhận âm thanh phụ thuộc rất nhiều vào văn hóa và nền âm nhạc ta lớn lên cùng. Phần lớn kết quả nêu trên đến từ các nghiên cứu trên sinh viên ở các trường đại học Mỹ — một mẫu không hề đại diện. Khi các nhà tâm lý học chịu khó đi thực địa, chẳng hạn hỏi người Kalash ở tây bắc Pakistan, kết quả có thể trái ngược hoàn toàn: người Kalash đánh giá hợp âm thứ là tích cực, còn hợp âm trưởng — thứ người nghe nhạc phương Tây thường thấy dễ chịu — lại bị họ mô tả là "kỳ lạ", thậm chí khó nghe hơn cả "hợp âm nghịch tai nhất trong quãng tám".

"Không phải câu chuyện đơn giản rằng âm nhạc bấm vào những nút có sẵn trong ta. Đó là một thứ lộn xộn hơn nhiều: năng lực bẩm sinh để đọc âm thanh bị định hình bởi liên tưởng và quy chuẩn, cho đến khi ta cảm nhận được những khung cảnh nhất định trong âm nhạc."

Khi lời giải thích kỹ thuật trở nên quá mỏng

Karlsson thú nhận anh không thấy thỏa mãn với những lời giải thích kiểu đó. Khi Maud biểu diễn cùng dàn hợp xướng, có những đoạn khán giả cùng hòa giọng. Anh lẩm bẩm theo những bài thánh ca Đan Mạch mình không thuộc, nhìn quanh những người dân làng đang hát về vẻ đẹp của lá mùa xuân — và không bao giờ ngăn được nước mắt.

Giải thích rằng "âm nhạc đang thao túng các mạch xử lý âm thanh trong não tôi" có vẻ quá mỏng manh so với sự bao la của trải nghiệm ấy. Nhìn những gương mặt trong hội trường cộng đồng — những người xa lạ anh thường chỉ gặp ở cửa hàng hay trong xe — anh bỗng thấy gần gũi vô cùng: họ cũng sợ cái chết, cũng thấy niềm vui sâu thẳm khi xuân về, cũng buồn vào đêm khuya khi không có ai để nói chuyện. Trong hoàn cảnh khác, chúng ta không bao giờ thổ lộ những điều đó với người lạ. Nếu một người trong số họ đến nhà sửa ống nước, đôi bên lịch sự và tiền trao cháo múc — nhưng sẽ không bao giờ hạ thấp phòng vệ để chia sẻ phần người nhất trong nhau. Trừ khi đang hát.

Bằng cách nào đó, âm nhạc cho phép ta cảm nhận một sự kết nối rộng mở với chính mình và với người khác — một sự kết nối mà trong tình huống khác sẽ quá đáng sợ và quá thân mật.

Quan điểm siêu hình của Schopenhauer

Trải nghiệm âm nhạc có thể mang lại cảm giác ta đang đối diện với "những ngóc ngách sâu thẳm nhất trong bản chất của mình", như Schopenhauer từng viết. Với ông, thế giới ta tri giác được — mọi vật thể và sự kiện — chỉ là biểu hiện bề ngoài của một thực tại nền tảng gọi là Ý chí. Và âm nhạc, khác với hội họa hay tự sự, không mô tả những thứ mà Ý chí hóa hiện thành; nó mô tả Ý chí trực tiếp: các nghệ thuật khác "chỉ nói về bóng tối, còn âm nhạc nói về chính sự vật".

Lời giải thích này có vẻ hiển nhiên vòng vo và gần như tự chứng minh. Nhưng Karlsson thừa nhận nó khớp với cảm giác của anh. Khi một bản nhạc mạnh mẽ vang lên trên radio — chẳng hạn khúc dạo đầu hồi một của Lohengrin — anh đôi khi phải dừng xe bên lề và nhìn ra biển, bởi những con sóng bỗng trở nên quá thật. Chúng không chỉ là sóng; mỗi con sóng là một cá thể riêng, và ở khoảnh khắc vỡ ra, ánh mặt trời xuyên qua khiến chúng ánh lên sắc xanh lục, rồi tan thành bọt trắng.

Anh thấy mình chìm vào một nơi tồn tại sâu kín nào đó bên trong, nhớ ra mọi thứ thực sự là về điều gì. Cảm giác ấy giống như khi một người thân yêu qua đời, dù ít dữ dội hơn: rằng đây mới là điều quan trọng — tình yêu này, sự tồn tại này — còn những trò chơi ta thường bị cuốn vào đều là ảo ảnh.

Vì sao lời giải thích siêu hình vẫn chưa đủ

Tuy vậy, Karlsson còn thấy không thỏa mãn với các lý thuyết siêu hình hơn cả với những lý thuyết quy giản âm nhạc về xử lý âm thanh. Nếu giả định có một vị thần (hay một Ý chí) và giả định Ngài ban cho ta cõi âm nhạc kỳ diệu này, thì đó là một lời giải thích không có nội dung. Bạn có thể dùng nó để giải thích bất cứ thứ gì.

Ngược lại, nếu giả định rằng một thứ phong phú và ý nghĩa như âm nhạc lại nảy sinh từ những thứ tầm thường như các mạch thần kinh tiến hóa để suy đoán cảm xúc từ giọng nói — thì ít nhất đó cũng là điều kỳ diệu, theo đúng nghĩa nguyên thủy của từ này.

"Giống như khi bạn định nghĩa một tập tiên đề trong toán học: 'mọi số tự nhiên đều có số kế tiếp', 'các số khác nhau có số kế tiếp khác nhau' — chỉ là một danh sách quy tắc nhàm chán. Nhưng rồi bằng cách nào đó, như thể ẩn giấu bên trong những tiên đề ấy, là vô vàn cấu trúc và độ phức tạp đến mức các nhà toán học có thể dành hàng thế kỷ khám phá."

Âm nhạc như một hiện tượng nổi sinh

Karlsson cho rằng nguồn gốc của sự bất mãn nằm ở khoảng cách khổng lồ giữa độ đơn giản của các "viên gạch" xây dựng và tầm ảnh hưởng xa rộng của chúng. Có lẽ nên nghĩ về âm nhạc như một hiện tượng nổi sinh (emergent phenomenon): nó được dựng từ những hành động nhỏ nhặt, tầm thường (gảy một sợi dây, thao túng hệ xử lý cảm xúc, đồng bộ chuyển động cơ thể với người khác để tạo cảm giác gắn kết...), nhưng cái nảy sinh ra thì không thể hiểu chỉ bằng cách nhìn vào các viên gạch.

Hãy nghĩ đến cồn cát: chúng di chuyển, cát ở cồn lớn chậm hơn cồn nhỏ, và khi va vào nhau chúng trao đổi cát theo nhiều cách — không có đặc tính nào trong số đó thuộc về một hạt cát riêng lẻ.

Những tầng nổi sinh mới như vậy đòi hỏi những khái niệm và cách lý giải riêng. Và có lẽ thứ ngôn ngữ mơ hồ, thi vị mà ta dùng khi nói về tác động của âm nhạc — rằng nó "nâng ta lên" hay "đối diện ta với một thực tại sâu hơn" — là điều tốt nhất ta có thể làm khi nói về những phong cảnh sa mạc luôn biến đổi, nảy sinh một cách khó hiểu từ những hạt cát trông tầm thường mang tên "nốt nhạc".

Một lục địa trong âm thanh

Nghe những bản mix nhạc dân gian trên xe nhắc tác giả nhớ điều này: chúng ta đã tìm thấy một lục địa trong âm thanh, một lục địa rộng lớn đến khó tin. Gần như tuần nào anh cũng phát hiện những thể loại mới lạ, đưa mình vào những tâm trạng trước nay chưa từng tưởng tượng. Không gian của những trải nghiệm cảm xúc và thể xác khả dĩ trong quan hệ với âm thanh lớn đến mức khiến người ta chóng mặt theo mọi hướng cùng lúc.

Điều đáng chú ý — và cũng đáng buồn — là khi chuyển sang một đài thương mại, mọi bài hát đều đến từ cùng một vùng đất cực kỳ nhỏ bé của lục địa âm nhạc mênh mông ấy. Pop, hip-hop và rock thương mại, khi đặt cạnh sự đa dạng vô tận của âm nhạc thế giới, hóa ra chỉ là ba ngôi làng trong cùng một thung lũng nhỏ. Như thể tập thể nhân loại đã dành hàng chục nghìn năm khám phá một bảng màu vô tận, rồi quyết định chỉ dùng ba bốn màu.

Điều này gợi ra một suy nghĩ dành cho những người làm công nghệ và sản phẩm âm nhạc: thuật toán gợi ý và các nền tảng streaming ngày nay, với sức mạnh của AI và học máy, có tiềm năng mở ra lục địa ấy — nhưng cũng có thể đang khiến nó thu hẹp lại, khi tối ưu hóa cho những gì đã quen tai. Một hệ thống gợi ý tốt không chỉ nên phản ánh gu nghe nhạc hiện tại, mà còn phải là một "khán giả sành sỏi" — thứ mà theo Fran Leibowitz, quan trọng với nền văn hóa chẳng kém gì bản thân nghệ sĩ.

Dù thế nào, thật đáng kinh ngạc khi được sống trong một vũ trụ nơi âm nhạc là điều có thể. Hoàn toàn đáng kinh ngạc.