AI đang tạo ra 'giá trị con người' cho nghệ thuật do người làm ra

Trong khi các mô hình AI ngày càng có khả năng tạo ra âm nhạc, tranh vẽ, sách và phim, một câu hỏi lớn đang được đặt ra: liệu chúng ta có thực sự quan tâm đến việc một tác phẩm nghệ thuật được tạo ra bởi con người hay không?

Nghệ thuật do con người tạo ra đang được định giá cao hơn

Làn sóng AI và giá trị của sự sáng tạo con người

Nền tảng âm nhạc Deezer cho biết có tới 44% ca khúc được tải lên nền tảng này là do AI tạo ra. Nghiên cứu của họ cũng phát hiện ra rằng 97% người nghe không thể phân biệt đâu là nội dung do AI tạo và đâu là do con người làm. Tuy nhiên, có một con số thứ ba đáng chú ý hơn: hơn một nửa số người được khảo sát cho biết họ thực sự quan tâm đến việc tác phẩm đó có phải do AI làm hay không. Họ muốn có sự tham gia của con người.

Daniel Susskind, giáo sư kinh tế tại King's College London, cho rằng nhiều người trong chúng ta đặt giá trị rất lớn vào vai trò của con người trong việc sáng tạo nghệ thuật. Đây chính là điều làm cho quá trình sáng tạo khác biệt so với các công việc mang tính chức năng, thực dụng hơn.

"Nếu tôi bước vào Nhà nguyện Sistine và nhìn lên trần nhà, tôi không chỉ nghĩ rằng nó vô cùng đẹp đẽ, mà còn thấy thật kỳ diệu khi một bàn tay con người, bằng xương bằng thịt như tôi, đã tạo ra nó. Một bộ óc giống như tôi đã mơ ra điều đó," ông nói.

Theo Susskind, điều chúng ta trân trọng không chỉ là đích đến, mà còn là sự hiểu biết rằng một con người — một trong số chúng ta — đã đưa chúng ta đến đó.

Bài học từ cờ vua và Deep Blue

Susskind chỉ ra một ví dụ khác: trận đấu cờ vua năm 1997, khi nhà vô địch thế giới Garry Kasparov lần đầu tiên thua một máy tính mang tên Deep Blue của IBM. Vào thời điểm đó, người ta lo ngại rằng thành công của máy tính sẽ khiến sự quan tâm đến cờ vua suy giảm. Nhưng thực tế, cờ vua ngày càng phổ biến hơn bao giờ hết, với hàng triệu người chơi.

"Điều mọi người quan tâm không chỉ đơn thuần là các nước đi trên bàn cờ. Mà chính là việc có một con người ngồi đằng sau, di chuyển những quân cờ đó," Susskind lập luận.

Một số người cho rằng sự xuất hiện của AI thực sự đã làm tăng thêm giá trị cho những thứ do con người tạo ra. Có thể gọi đó là "giá trị con người" (human premium).

Khi AI trở thành 'hàng chợ'

Kyle Chayka, nhà báo của The New Yorker chuyên về công nghệ, cho biết văn bản do AI viết hiện được coi là "chung chung, xu nịnh và nhạt nhẽo". Kết quả là, độc giả đang ngày càng trân trọng những bài viết mang đậm dấu ấn cá nhân, thậm chí có thể lộn xộn hơn, ít hoàn hảo hơn về cấu trúc so với trước đây.

AI đang thay đổi cách chúng ta tiêu thụ văn hóa

Chayka nhận định: "Tôi nghĩ minh họa và thiết kế đồ họa cũng đang đi theo hướng tương tự, khi mức trung bình trở nên quá dễ tiếp cận, các nhà thiết kế đang hướng tới sự kỳ quặc hơn, bắt mắt hơn và khác thường hơn, cố gắng tìm ra những thứ mà AI không thể tạo ra dễ dàng."

Để đối phó với làn sóng nội dung do AI tạo ra, các học giả đang chạy đua để phát triển một biểu tượng được công nhận rộng rãi nhằm đánh dấu sản phẩm "do con người làm ra" — tương tự như nhãn "Fairtrade" xuất hiện vào những năm 1980. Các nhãn như "AI-free" (không có AI) đã bắt đầu xuất hiện trên bìa một số cuốn sách, phim và album.

Vòng lặp thuật toán và nguy cơ 'lười biếng văn hóa'

Tuy nhiên, bức tranh không hoàn toàn tươi sáng. Lượng nội dung do AI tạo ra đang tăng nhanh đến mức chúng ta có thể sớm gặp khó khăn trong việc phân biệt đâu có AI tham gia và đâu không.

Điều đáng lo ngại hơn là chúng ta đã cho phép công nghệ định hình gu văn hóa của mình từ lâu trước khi các mô hình ngôn ngữ lớn trở nên phổ biến. Nếu như những năm 2000, chúng ta vẫn chủ động tìm kiếm văn hóa để tiêu thụ — mua sách, vé xem phim, album — thì ngày nay, văn hóa "tự đến" trong một dòng chảy bất tận, được sắp xếp và phục vụ bởi thuật toán liên tục dự đoán sở thích của chúng ta.

"Có hình tượng huyền thoại về bạn của anh trai bạn, người truyền cho bạn gu âm nhạc hay. Giờ đây chúng ta dựa vào các đề xuất thuật toán để làm điều tương tự cho mình," Chayka nói.

Chayka cho rằng thuật toán đã khiến chúng ta trở nên lười biếng và "ngăn cản chúng ta đi sâu hơn" trong gu văn hóa của mình. Đôi khi chúng ta có thể tìm thấy một tác phẩm nghệ thuật đòi hỏi sự nỗ lực — một cuốn sách dài, khó đọc, hay một bộ phim có vẻ kỳ lạ. "Ban đầu nó có thể khiến chúng ta xa lánh, nhưng cuối cùng nó truyền cảm hứng cho chúng ta," ông nói.

Và đây là điểm mấu chốt: sự thay đổi này — khám phá văn hóa qua thuật toán — là điều chúng ta phần lớn đã chấp nhận. Vậy khi AI bắt đầu tạo ra sách, phim và nhạc với số lượng lớn, liệu chúng ta có chỉ nhún vai và chấp nhận điều đó luôn không?

Giá trị của trải nghiệm trực tiếp

Một số chuyên gia nhận thấy sự gia tăng đánh giá cao các trải nghiệm trực tiếp — có thể như một phản ứng ngược lại với lượng thời gian chúng ta dành cho màn hình điện thoại.

Alex Mahon, giám đốc điều hành của Superstruct Entertainment, một trong những tập đoàn giải trí và lễ hội hàng đầu thế giới, cho biết: "Mọi người muốn tham gia nhiều hơn vào các sự kiện trực tiếp. Họ muốn những thứ không thể lường trước… không thể dự đoán. Khoảnh khắc đặc biệt là khi trực tiếp. Sự phấn khích, sự khám phá là được nghe nó trực tiếp cùng với người khác."

Yếu tố con người trong nghệ thuật ngày càng được đề cao

Câu hỏi còn bỏ ngỏ

Tác giả John Lanchester tỏ ra lạc quan. Ông tin rằng giá trị của những gì chỉ con người có thể làm sẽ trường tồn. Ông thậm chí đồng tình với ý tưởng về "giá trị con người".

"Nếu bạn thương mại hóa một loại thứ gì đó, những thứ bạn không thể thương mại hóa sẽ trở nên quan trọng hơn," ông nói.

Nhưng câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ. Trong lĩnh vực văn hóa, khi nào thì chấp nhận giao phó cho công nghệ, và khi nào thì không? Càng nhìn vào vấn đề này, chúng ta càng ít chắc chắn về những lựa chọn mà mình sẽ đưa ra.

Đối với độc giả Việt Nam, câu chuyện này đặc biệt đáng suy ngẫm khi các công cụ AI tạo sinh như ChatGPT, Midjourney hay Suno đang ngày càng phổ biến trong giới sáng tạo nội dung. Việc phân biệt đâu là sản phẩm "thuần người" và đâu là sản phẩm "có bàn tay AI" có thể sẽ trở thành một kỹ năng quan trọng, cả với người sáng tạo lẫn người thưởng thức.

Mỗi chúng ta sẽ phải tự quyết định khi nào thì việc một tác phẩm được làm bởi con người thực sự quan trọng.