Jaron Lanier: "Không hề có AI — thực chất chỉ là con người"

Trong một tập mới của podcast StarTalk, nhà khoa học máy tính và tiên phong thực tế ảo Jaron Lanier đã đưa ra một quan điểm gây tranh cãi: trí tuệ nhân tạo mà chúng ta đang nói đến thực chất không tồn tại như một thực thể độc lập. Theo ông, đằng sau mọi mô hình ngôn ngữ lớn và hệ thống học máy chỉ là con người — dữ liệu do con người tạo ra và lao động của con người bị che giấu.

AI không phải là một thực thể biết suy nghĩ

Lanier cho rằng cách chúng ta diễn đạt về AI — như thể nó là một trí tuệ tự chủ, có khả năng tư duy và sáng tạo — đang tạo ra một ảo tưởng nguy hiểm. Khi nói "AI làm được điều này" hay "AI quyết định điều kia", chúng ta vô tình tước đi vai trò trung tâm của con người trong toàn bộ hệ thống.

"Không có AI thực sự. Chỉ có con người, và chúng ta đang gọi họ là AI." — Jaron Lanier

Theo ông, các mô hình như ChatGPT hay các hệ thống tạo sinh khác chỉ là những cỗ máy thống kê khổng lồ, học từ hàng tỷ văn bản, hình ảnh và đoạn mã do con người viết. Chúng không "hiểu" theo nghĩa chúng ta hiểu, cũng không có ý thức hay mục đích riêng.

Vấn đề đạo đức bị che khuất

Điểm mà Lanier nhấn mạnh là hệ quả đạo đức của cách diễn đạt này. Khi gọi một hệ thống là "AI", chúng ta dễ dàng phủ nhận công lao của những người đã tạo ra dữ liệu huấn luyện, cũng như trách nhiệm của những người vận hành nó.

• Hàng triệu tác giả, lập trình viên, nghệ sĩ có tác phẩm bị dùng để huấn luyện mà không được đền bù
• Các quyết định do AI đưa ra thực chất là quyết định của con người, nhưng trách nhiệm lại bị "đẩy" sang cỗ máy
• Thuật ngữ "trí tuệ nhân tạo" khiến công nghệ trở nên bí ẩn hơn mức cần thiết

Lanier từ lâu đã là một trong những tiếng nói phản biện mạnh mẽ nhất về cách ngành công nghệ đối xử với dữ liệu và con người. Ông từng đề xuất mô hình "data dignity" — nơi người dùng được trả tiền khi dữ liệu của họ được sử dụng để huấn luyện AI.

Ý nghĩa với Việt Nam

Với độc giả Việt Nam, quan điểm của Lanier đáng để suy ngẫm trong bối cảnh các doanh nghiệp và cá nhân trong nước đang ngày càng phụ thuộc vào các công cụ AI nước ngoài. Việc hiểu rõ bản chất thật của AI giúp chúng ta:

• Đánh giá đúng vai trò của dữ liệu và nhân lực trong chuỗi giá trị công nghệ
• Cẩn trọng hơn với các tuyên bố marketing phóng đại về khả năng của AI
• Đặt câu hỏi về bản quyền và quyền lợi của người sáng tạo nội dung trong nước

Dù đồng ý hay không, lập luận của Lanier là một lời nhắc nhở rằng đằng sau mọi thuật toán vẫn luôn là con người — và cách chúng ta gọi tên công nghệ sẽ định hình cách chúng ta đối xử với chính mình.