Vì sao dự án Ocean Cleanup chưa giải quyết được khủng hoảng rác thải nhựa đại dương

Các vấn đề toàn cầu hiếm khi được giải quyết bởi một cá nhân hay một phát minh duy nhất — dù cho chúng có lan truyền mạnh mẽ đến đâu trên mạng xã hội. Dự án Ocean Cleanup, từng được ca ngợi như một giải pháp công nghệ đột phá cho ô nhiễm nhựa, đã thất bại vì chính những lý do mà các chuyên gia từng cảnh báo. Vậy chúng ta học được gì từ câu chuyện này?

Năm 2019, tổ chức phi lợi nhuận The Ocean Cleanup đã tiến hành thử nghiệm lớn công nghệ thu gom rác thải nhựa trên biển. Thoạt nhìn, dự án có vẻ thành công khi tổ chức này tung ra những bức ảnh tuyên bố chiến thắng. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhanh chóng phát hiện ra điều bất ổn trong những tấm ảnh đó.

“Đầu năm nay, tôi đã cảnh báo rằng @TheOceanCleanup sẽ bắt và giết sinh vật biển nổi,” nhà sinh thái biển Dr. Rebecca Helm viết trên mạng xã hội. “Tuần này họ tuyên bố thu gom nhựa, nhưng bức ảnh của họ cho thấy HÀNG TRĂM động vật nổi bị mắc kẹt cùng với nhựa.”

Sự thật đằng sau chiến dịch truyền thông hoành tráng

The Ocean Cleanup bắt đầu từ năm 2012, khi Boyan Slat — một sinh viên kỹ thuật hàng không vũ trụ 18 tuổi người Hà Lan — có bài TED Talk công bố kế hoạch đầy tham vọng: xây dựng cấu trúc nhân tạo lớn nhất từng được triển khai ngoài đại dương để hớt sạch rác thải khỏi Vòng xoáy rác Thái Bình Dương (Great Pacific Garbage Patch). Ý tưởng này nhanh chóng thu hút lượng lớn người theo dõi trên mạng xã hội và biến nó thành một tổ chức phi lợi nhuận thu về hàng triệu USD mỗi năm.

Tuy nhiên, điều mà hầu hết công chúng không biết là các chuyên gia về ô nhiễm nhựa đại dương và kỹ thuật hàng hải đã sớm bày tỏ hoài nghi. Họ chỉ ra rằng dự án này dựa trên sự hiểu lầm cơ bản về bản chất của Vòng xoáy rác Thái Bình Dương, cũng như hệ sinh thái địa phương.

Ảnh chụp màn hình phản hồi của nhà khoa học trên Twitter về Ocean Cleanup

Hiểu sai vấn đề gốc rễ: Khi hầu hết mọi người nghĩ về “Vòng xoáy rác Thái Bình Dương”, họ tưởng tượng ra một hòn đảo rác khổng lồ, dày đặc đến mức có thể đi bộ trên đó. Nhưng thực tế, nó giống một món súp chứa đầy mảnh nhựa vụn, đôi khi nhỏ đến mức không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Tiến sĩ Miriam Goldstein, người làm luận án tiến sĩ về khu vực này, mô tả: “Khi tôi nghiên cứu ngoài đó, chúng tôi nhìn thấy nhiều mảnh nhựa — mỗi mảnh chỉ cỡ một mẩu bánh vụn.”

Việc thu gom hàng triệu mảnh nhựa có kích thước bằng vụn bánh giữa đại dương là điều gần như bất khả thi nếu vẫn muốn bảo vệ các sinh vật biển sống xung quanh.

Thử thách kỹ thuật khắc nghiệt của đại dương

Một lý do chính khiến các chuyên gia hoài nghi ngay từ đầu là đội ngũ của The Ocean Cleanup thiếu kinh nghiệm trong lĩnh vực kỹ thuật hàng hải. Đại dương là môi trường cực kỳ khắc nghiệt, dễ dàng phá hủy các công trình nhân tạo.

Theo tiến sĩ vật lý hải dương Kim Martini, sóng biển tạo áp lực cực lớn lên mọi cơ cấu cơ khí, trong khi hiện tượng hà bám (biofouling) khiến mọi thiết bị ngập trong nước biển trở thành “bè nổi” cho các sinh vật bám vào, làm chúng nặng thêm và chìm xuống. Chưa kể đến chi phí triển khai: một con tàu chuyên dụng có thể neo các cấu trúc lớn ngoài khơi thường tốn khoảng 100.000 USD mỗi ngày.

Quả nhiên, lần chạy thử nghiệm nguyên mẫu quy mô nhỏ năm 2016 đã bị hỏng đúng theo những gì tiến sĩ Martini và Richards dự đoán — và thậm chí còn trở thành một nguồn ô nhiễm mới do các mảnh vỡ trôi nổi.

Ảnh minh họa về hệ thống thu gom rác trên biển

Tác động tiêu cực đến hệ sinh thái biển

Sau khi khắc phục một số vấn đề cấu trúc, các thiết kế tiếp theo của Ocean Cleanup bắt đầu thu được một lượng nhỏ rác — nhưng đi kèm với đó là việc giết chết một lượng lớn sinh vật biển. Các tài liệu bổ sung trong nghiên cứu của chính họ đăng trên tạp chí Scientific Reports ghi nhận hàng nghìn động vật biển bị giết trong các chiến dịch, bao gồm các loài cá mập, cá xương và rùa biển đang bị đe dọa, trong đó 84% số sinh vật bị mắc kẹt là cá.

Tiến sĩ Goldstein không hề ngạc nhiên: “Đó là điều xảy ra khi bạn cố bắt mọi thứ trong khu vực đó của đại dương. Điều này hoàn toàn có thể đoán trước — và đã được dự đoán — dựa trên kiến thức cơ bản về hệ sinh thái đó.”

Thay đổi hướng đi: “Tái phát minh” các giải pháp có sẵn

Đến năm 2019, Ocean Cleanup chuyển hướng bổ sung sáng kiến ngăn chặn rác trước khi chảy ra biển bằng cách đặt thiết bị tại cửa sông. Về mặt ý tưởng, điều này tốt — nhưng cách triển khai lại gây nhiều tranh cãi.

Nhiều chuyên gia chỉ ra rằng thiết kế của họ “dựa rõ ràng trên các giải pháp hiện có” như Mr. Trash Wheel — một hệ thống chặn rác đã hoạt động thành công nhiều năm tại Hoa Kỳ. Thay vì hợp tác với những tổ chức đã có kinh nghiệm, Ocean Cleanup “tái phát minh” một thiết kế tương tự với chi phí cao hơn nhiều, rồi tự xưng là nhà đổi mới.

Ảnh chụp tác giả bài viết David Shiffman

Bài học cho các nhà công nghệ và startup

Câu chuyện về Ocean Cleanup là một nghiên cứu điển hình về vai trò của bằng chứng và chuyên môn trong giải quyết các vấn đề môi trường phức tạp. Nó phản ánh một xu hướng nguy hiểm trong giới công nghệ: niềm tin rằng một “thiên tài tuổi teen” cùng các nhà hảo tâm tỷ phú có thể “cứu thế giới” bằng những giải pháp thần kỳ mà không ai phải hy sinh hay thay đổi gì.

“Tinh thần lúc bấy giờ là vài người trẻ có đam mê với hậu thuẫn của tỷ phú sẽ tìm ra giải pháp, nhưng với các vấn đề phức tạp như thế này, họ không cứu được chúng ta — và sẽ dẫn chúng ta vào một chuyến đi vừa tốn kém vừa mạo hiểm,” tiến sĩ Rebecca Helm nhận định.

Vậy giải pháp thực sự là gì? Thay vì mơ về chiếc máy hút rác khổng lồ giữa đại dương, các chuyên gia khuyến nghị:

• Dọn rác tại bờ biển — Chương trình International Coastal Cleanup của Ocean Conservancy đã thu gom hơn 400 triệu pound rác với chi phí cực thấp nhờ 19 triệu tình nguyện viên trên toàn cầu. Mỗi 2 USD đầu tư có thể loại bỏ 1 pound rác khỏi môi trường.
• Ngăn chặn từ nguồn — Giảm sản xuất nhựa, cải thiện quy trình xử lý chất thải, và thực thi các hiệp định quốc tế.
• Giải pháp công nghệ đúng nghĩa — Không phải công nghệ “hút rác”, mà là công nghệ giúp phân loại, tái chế hiệu quả và thay thế nhựa dùng một lần.

Trong bối cảnh các quốc gia đang chật vật với bài toán ô nhiễm nhựa, trong đó có Việt Nam — một trong những quốc gia xả rác thải nhựa ra biển lớn nhất thế giới — câu chuyện này là lời nhắc nhở giá trị: giải pháp công nghệ chỉ có ý nghĩa khi nó dựa trên khoa học vững chắc, tôn trọng hệ sinh thái, và không bị thổi phồng bởi truyền thông. Đối với cộng đồng startup công nghệ, đây cũng là bài học về sự khiêm tốn trước hiện thực phức tạp — “cố gắng giúp đỡ” không đồng nghĩa với việc “thực sự giúp được gì”.