Vì sao Thụy Điển đang từ bỏ xã hội không tiền mặt?

Thụy Điển từng được xem là hình mẫu của một xã hội không tiền mặt khi hệ thống thanh toán di động Swish phát triển mạnh mẽ và các ngân hàng dần ngừng xử lý tiền giấy. Tuy nhiên, cuộc chiến ở Ukraine đã làm thay đổi hoàn toàn cục diện: chính phủ và ngân hàng trung ương Riksbank giờ đây đang nỗ lực đưa tiền mặt trở lại như một biện pháp bảo đảm an ninh quốc gia.

Khi tiền mặt gần như biến mất khỏi Thụy Điển

Chỉ cách đây vài năm, Thụy Điển được ca ngợi là quốc gia tiên phong của châu Âu trong việc loại bỏ tiền mặt. Hệ thống thanh toán di động nội địa mang tên Swish phát triển nhanh đến mức các ngân hàng dần ngừng xử lý tiền giấy, và nhiều cửa hàng đã tháo bỏ hoàn toàn quầy thu ngân.

Lượng tiền mặt lưu hành trên GDP của Thụy Điển hiện ở mức thấp nhất thế giới. Giới quan sát từng đặt câu hỏi làm thế nào quốc gia Bắc Âu này có thể vượt xa phần còn lại của châu Âu nhanh đến vậy.

Cửa hàng tại Thụy Điển treo biển thông báo không nhận tiền mặt

Mọi chuyện thay đổi khi Nga phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine. Ngân hàng trung ương Thụy Điển Riksbank nhận ra rằng việc phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống thanh toán điện tử khiến đất nước dễ bị tổn thương trước các cuộc mất điện hoặc phá hoại. Cơ quan này đã kêu gọi mỗi người trưởng thành giữ ít nhất 1.000 kronor Thụy Điển (khoảng 80 bảng Anh) tiền mặt tại nhà.

Chính phủ cũng phát hành cuốn sách nhỏ mang tên "Nếu xảy ra khủng hoảng hoặc chiến tranh" tới từng hộ gia đình, khuyến nghị người dân sử dụng tiền mặt thường xuyên để "tăng cường khả năng ứng phó".

"Chúng ta nên làm mọi thứ cần thiết để bảo vệ Thụy Điển trên nhiều khía cạnh, cả quân sự lẫn dân sự. Rất khó để bất kỳ ai phản đối điều đó, trong bối cảnh an ninh hiện nay. Tôi cho rằng sự phản đối là rất hạn chế." — Erik Thedeen, Thống đốc Riksbank

Vào tháng 7, Riksbank thông báo rằng các cửa hàng thiết yếu như tạp hóa và hiệu thuốc có nhân viên thu ngân bắt buộc phải chấp nhận tiền mặt. Đây là một bước ngoặt lớn trong chính sách thanh toán của quốc gia vốn được xem là không tiền mặt nhất thế giới.

Thói quen người dân vẫn khó thay đổi

Dù quy định mới được đưa ra, dữ liệu từ Riksbank cho thấy thói quen thanh toán của người Thụy Điển gần như không thay đổi. Chỉ 5% người mua sắm cho biết đã trả tiền mặt cho lần thanh toán tại cửa hàng gần nhất trong năm 2025, so với 10% năm 2023 và 40% cách đây 15 năm.

Xu hướng này phản ánh mô hình chung của khu vực Bắc Âu. Khảo sát của Riksbank cuối năm ngoái cho thấy chỉ 2% người Na Uy và 8% người Đan Mạch sử dụng tiền mặt cho lần mua sắm gần nhất. Tại khu vực đồng euro, tiền mặt vẫn là phương thức thanh toán phổ biến nhất trong cửa hàng.

Một số cửa hàng tại Thụy Điển đã lắp đặt máy đếm tiền xu để khách hàng tự bỏ tiền vào

"Chúng tôi không xử lý tiền mặt nhưng giờ luật lại bắt phải làm, thật khó chịu. Tôi hiểu rằng bạn cần tiền mặt nếu đến hiệu thuốc hay siêu thị lớn, nhưng chúng tôi là cửa hàng đặc sản nên tôi không nghĩ mình phải chấp nhận tiền mặt. Xử lý rất phiền phức và cũng không an toàn. Tôi cảm thấy điều này thật ngớ ngẩn và lỗi thời." — Stefan Blomvurst, nhân viên cửa hàng thực phẩm Tây Ban Nha tại Stockholm

Blomvurst, 44 tuổi, cho biết phần lớn khách của cửa hàng đều trả bằng thẻ. Anh thừa nhận mình không nhớ nổi lần cuối sử dụng tiền mặt là khi nào và không cảm thấy cấp thiết phải thay đổi dù có mối đe dọa từ Nga. "Nhưng thú thật, tôi cũng khá ngây thơ. Tôi thậm chí không có thẻ, đã làm mất rồi. Tôi chỉ có Apple Pay."

Ngay cả Thống đốc Thedeen cũng từng chứng kiến tình huống cho thấy giá trị của tiền mặt. Ông kể lại một lần đi siêu thị khi thu ngân thông báo hệ thống thẻ bị lỗi và chỉ nhận tiền mặt. "Tôi là người duy nhất còn đứng lại trong hàng sau thông báo đó. Nhưng tôi thực sự có tiền mặt. Tôi có thể trả tiền thức ăn và về nhà. Đôi khi điều đó thực sự tốt vì lý do khả năng phục hồi."

Bài học từ Ukraine và lo ngại về công nghệ

Thụy Điển lấy cảm hứng từ Ukraine, quốc gia đã nhanh chóng thích nghi với hệ thống kỹ thuật số mới trong điều kiện chiến tranh. Thống kê từ Ngân hàng Quốc gia Ukraine cho thấy 9 trong 10 giao dịch là không dùng tiền mặt, đặt ra câu hỏi liệu quay lại với tiền mặt có phải là câu trả lời.

"Ví dụ Ukraine rất thú vị. Ban đầu bạn thấy người dân rút nhiều tiền mặt hơn, sau đó việc đó trở nên bất tiện nên họ bắt đầu tin tưởng hệ thống điện tử, dù đang trong chiến tranh." — Erik Thedeen

Tuy nhiên, một số người dân Thụy Điển lo ngại rằng việc từ bỏ tiền mặt hoàn toàn có thể gây hậu quả tiêu cực trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển và thời đại số còn nhiều bất định.

"Thụy Điển là kiểu quốc gia luôn muốn phát triển khi có điều gì mới, giống như chúng tôi từng rất sớm đưa iPad vào trường học. Giờ họ nhận ra điều đó thực ra không tốt lắm, khi trẻ con không biết viết và không dùng được kéo vì không dùng tay. Chúng tôi đã cố gắng phát triển hơi quá mức." — Anna Chotigasatien, bác sĩ 41 tuổi tại Stockholm

Những lo ngại về việc loại trừ người cao tuổi — nhóm thường phụ thuộc vào tiền mặt — đã được đưa vào các cuộc tranh luận trong kỳ bầu cử quốc hội gần đây. Đảng Dân chủ Thụy Điển cánh hữu đã kêu gọi nhiều thương nhân và ngân hàng chấp nhận tiền mặt hơn, tuyên bố: "Chúng tôi phản đối một xã hội không tiền mặt."

Một cửa hàng treo biển 'Tiền mặt, xin mời' thể hiện sự chia rẽ trong quan điểm của người Thụy Điển

Theo Riksbank, gần một nửa số người được khảo sát hồi tháng 9 năm 2025 coi việc giảm sử dụng tiền mặt ở Thụy Điển là xu hướng "phần nào" hoặc "rất" tiêu cực. Người dân ở ngoài các thành phố lớn và trên 65 tuổi có xu hướng phản đối mạnh mẽ hơn. Tỷ lệ này cao hơn đáng kể so với mức 36% năm 2022, có thể do nhận thức về khủng hoảng gia tăng sau khi chiến tranh Ukraine bùng nổ.

"Tiền mặt là vua. Khi mọi thứ dựa trên điện tử, sớm muộn gì nó cũng sẽ hỏng." — Một người đàn ông lớn tuổi chia sẻ

Thách thức phía trước

Câu chuyện của Thụy Điển cho thấy một bài học quan trọng về cân bằng giữa đổi mới công nghệ và khả năng phục hồi quốc gia. Trong một đất nước đã số hóa đến mức vé đỗ xe được trả qua ứng dụng và biển "không nhận tiền mặt" dán khắp cửa hiệu, việc thuyết phục người dân rằng tiền mặt vẫn cần thiết là một thách thức không nhỏ.

Với Việt Nam và nhiều quốc gia đang đẩy mạnh thanh toán không tiền mặt, câu chuyện của Thụy Điển là lời nhắc nhở rằng hệ thống thanh toán số tuy tiện lợi nhưng cũng có điểm yếu cố hữu. Việc duy trì song song cả hai phương thức thanh toán có thể là cách tiếp cận khôn ngoan để vừa tận dụng lợi ích công nghệ, vừa bảo đảm an ninh và khả năng ứng phó khi có sự cố xảy ra.