Vĩnh biệt Margaret Hamilton – người viết mã cứu sống sứ mệnh Apollo 11

Margaret Hamilton, người đặt ra thuật ngữ "kỹ thuật phần mềm" (software engineering) và dẫn dắt quá trình phát triển phần mềm bay trên khoang cho chương trình Apollo của NASA trong thập niên 1960, đã qua đời tuần trước ở tuổi 90. Bà từng được trao Huân chương Tự do Tổng thống vào năm 2016, và một năm sau đó được bất tử hóa thành tượng LEGO minifig trong bộ "Women of NASA", cùng với các phi hành gia Mae Jemison và Sally Ride.

"Nói Margaret Hamilton là người tiên phong, là người đi trước thời đại, vẫn còn là một cách nói quá nhẹ nhàng. Bà là kỹ sư phần mềm vào thời điểm lĩnh vực này còn non trẻ, và bà không chỉ tự tay viết nên những đoạn mã tiên tiến mà còn dẫn dắt một nhóm sử dụng công nghệ sơ khai ấy để phát triển một trong những hệ thống phức tạp nhất mà nhân loại từng đạt được", Olivier de Weck, quyền trưởng khoa Hàng không và Du hành vũ trụ của MIT, nhận định.

Người đứng sau phần mềm đưa con người lên Mặt Trăng

Vào cuối thập niên 1960, khi phần mềm còn là một khái niệm mơ hồ và gần như chưa có ai coi nó là một ngành kỹ thuật nghiêm túc, Hamilton đã lãnh đạo nhóm phát triển phần mềm bay tại Phòng thí nghiệm Thiết bị của MIT. Chính nhóm này chịu trách nhiệm viết phần mềm điều khiển cho máy tính dẫn đường Apollo (Apollo Guidance Computer) – hệ thống điều hướng và kiểm soát tàu vũ trụ trên hành trình tới Mặt Trăng.

Công trình của bà đã chứng minh giá trị của mình trong tình huống sinh tử của sứ mệnh Apollo 11 năm 1969. Khi tàu đổ bộ đang hạ cánh, một loạt tín hiệu và radar bất ngờ dồn dập gửi dữ liệu tới máy tính, có nguy cơ làm quá tải hệ thống và khiến sứ mệnh thất bại. Nhờ cơ chế xử lý ưu tiên mà Hamilton và nhóm của bà thiết kế, phần mềm đã tự động bỏ qua các tác vụ ít quan trọng để tập trung cho nhiệm vụ hạ cánh. Nhờ đó, Neil Armstrong và Buzz Aldrin vẫn có thể đưa tàu đáp xuống an toàn.

Nếu không có thiết kế phòng ngừa đó, Apollo 11 rất có thể đã phải hủy bỏ thời khắc lịch sử. Đây là minh chứng sớm nhất và mạnh mẽ nhất cho thấy độ tin cậy của phần mềm có thể quyết định sinh mạng con người.

Từ cô sinh viên toán học đến huyền thoại công nghệ

Hamilton sinh năm 1936 tại Paoli, bang Indiana (Mỹ). Bà tốt nghiệp Đại học Earlham năm 1958 với bằng cử nhân toán học và bằng phụ về triết học – lĩnh vực mà bà chịu ảnh hưởng từ cha (một nhà thơ) và ông nội (một hiệu trưởng). Cùng năm đó, bà kết hôn với người chồng đầu tiên, James Cox Hamilton.

Dự định ban đầu của bà chỉ là đi làm tạm để chồng hoàn thành bằng luật, sau đó anh sẽ hỗ trợ bà theo học cao học và lấy bằng tiến sĩ toán học. Nhưng chính công việc tạm thời ấy lại đưa bà đến với MIT và mở ra một chương hoàn toàn khác của lịch sử công nghệ.

Di sản vượt xa chương trình Apollo

Sau khi rời NASA và MIT, Hamilton tiếp tục khẳng định vị thế của mình khi sáng lập hai công ty phần mềm thành công. Bà cũng là người đấu tranh không mệt mỏi để phần mềm – và những người viết ra nó – được công nhận là một ngành kỹ thuật chính thức, ngang hàng với kỹ thuật cơ khí hay điện tử.

Di sản của Hamilton đặc biệt có ý nghĩa với cộng đồng lập trình viên Việt Nam và thế giới. Bà là minh chứng cho việc chất lượng mã nguồn và tư duy hệ thống có thể tạo ra khác biệt lớn lao như thế nào. Trong thời đại mà phần mềm len lỏi vào mọi thiết bị – từ điện thoại, ô tô đến các hệ thống y tế và tài chính – triết lý của bà về việc thiết kế hệ thống chịu lỗi, xử lý tình huống bất ngờ vẫn còn nguyên giá trị.

Sự ra đi của Margaret Hamilton khép lại cuộc đời của một trong những phụ nữ có ảnh hưởng nhất trong lịch sử công nghệ. Nhưng phần mềm bà viết, những nguyên tắc bà đặt ra, và tinh thần tiên phong của bà vẫn đang chạy trên khắp các hệ thống trên toàn cầu mỗi ngày.