AI có cần miễn trừ chống độc quyền để không hủy diệt nhân loại?

Các công ty AI hàng đầu đang đồng loạt kêu gọi chính phủ cho phép họ phối hợp với nhau về vấn đề an toàn, thậm chí đề nghị miễn trừ luật chống độc quyền. Jonathan Kanter, cựu trưởng bộ phận chống độc quyền của Bộ Tư pháp Mỹ, cho rằng đề xuất này cần được nhìn nhận hết sức thận trọng.

Minh họa về chống độc quyền trong lĩnh vực công nghệ

Bối cảnh: Cuộc tranh luận về an toàn AI đang nóng lên

Trong vài tháng gần đây, một loạt nhà nghiên cứu tại các phòng thí nghiệm AI lớn như Anthropic và Google DeepMind đã công khai rời bỏ vị trí, với lý do rằng các mô hình AI đang tạo ra những mối đe dọa thực sự và vấn đề an toàn chưa được coi trọng đúng mức trong toàn ngành.

Một số nhà nghiên cứu thậm chí đưa ra con số gây sốc: xác suất AI hủy diệt loài người là hơn 10%. Trước áp lực đó, lãnh đạo các công ty AI hàng đầu đã lên tiếng kêu gọi làm chậm tốc độ phát triển và xây dựng các quy định quản lý. Đáng chú ý, họ còn đề nghị chính phủ cho phép họ phối hợp với nhau về các vấn đề an toàn — kèm theo đó là đề xuất miễn trừ khỏi luật chống độc quyền.

Đề xuất này ngay lập tức làm dấy lên nghi ngờ. Liệu đây có phải là một nỗ lực chiếm đoạt quy định (regulatory capture), một cách để các công ty lớn bắt tay nhau lập cartel, hay thậm chí là một lối thoát khỏi áp lực từ nhà đầu tư trước khi tiến hành IPO?

Hai cách giải thích: Từ vị tha đến hoài nghi

Jonathan Kanter đưa ra hai cách lý giải cho động thái trên, và theo ông, dù theo cách nào đi nữa cũng không nên dẫn đến bất kỳ miễn trừ chống độc quyền nào.

Cách giải thích hào phóng nhất: các công ty này thực sự sợ hãi tốc độ đổi mới và cảm thấy không có quy tắc nào để tuân theo. Họ đang cầu xin chính phủ can thiệp. Kanter tin rằng họ thực sự tin sản phẩm của mình có thể hủy diệt nhân loại, dù bản thân ông không chắc kịch bản tận thế đó là chính xác.

Cách giải thích theo hướng hoài nghi: các công ty đang đốt tiền quá nhanh và không thể duy trì đà chi tiêu này. Nếu họ tự ý chậm lại, định giá và IPO sẽ bị ảnh hưởng. Vì vậy, họ muốn một thế lực bên ngoài — cụ thể là chính phủ — cho phép tất cả cùng làm chậm lại mà không bị coi là tụt hậu trong cuộc đua.

"Điều rõ ràng nhất là các công ty này không cần phối hợp với nhau để tạo ra sản phẩm an toàn và bảo mật. Hãy tưởng tượng Boeing và Airbus: Boeing lo cửa máy bay bung ra thì có cần Airbus chậm đổi mới để ngăn cửa rơi đâu. Họ cần tự tìm cách chế tạo máy bay an toàn hơn." — Jonathan Kanter

Ranh giới giữa hợp tác chính đáng và cartel

Kanter nhấn mạnh rằng có những khu vực hoàn toàn hợp pháp để các công ty hợp tác về an toàn và bảo mật. Ví dụ, việc thiết lập một trung tâm chia sẻ thông tin về mối đe dọa, bot độc hại hay các rủi ro khác là điều các ngành khác vẫn làm, và luật chống độc quyền không cấm. Ông cũng lưu ý rằng doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm khi sản phẩm hoặc agent AI của mình gây hại, giống như không thể đổ lỗi cho nhân viên mà không truy cứu trách nhiệm công ty.

Với con số ấn tượng, Kanter từng khởi kiện thành công cả Google lẫn Ticketmaster, và vụ kiện Apple vẫn đang tiếp tục dưới thời chính quyền Trump — điều khiến nhiều người bất ngờ.

Ẩn số Trung Quốc: Lá bài hay cái cớ?

Một trong những lập luận phổ biến nhất của các công ty AI là nếu Mỹ không cho phép họ đạt được quy mô và sự phối hợp cần thiết, Trung Quốc sẽ vượt lên và kiểm soát AGI. Kanter thẳng thắn gọi lập luận này phần lớn là "bogeyman tiện lợi".

Ông lật lại lịch sử: khi AT&T bị yêu cầu tách ra, họ cũng lập luận rằng nước Mỹ cần một mạng viễn thông quốc gia mạnh để thắng Chiến tranh Lạnh. Chính quyền Reagan đã bác bỏ lập luận đó.

"Cách để cạnh tranh với Trung Quốc là tận dụng những gì làm nên sự vĩ đại của nước Mỹ. Ý tưởng cho rằng cách duy nhất để đối đầu Trung Quốc là để chúng ta cung cấp sản phẩm không an toàn là điều nực cười." — Jonathan Kanter

Theo Kanter, Trung Quốc đang làm những việc hoàn toàn khác: hạn chế cách trẻ em tương tác với công nghệ, kiểm duyệt nội dung trong biên giới, và kiểm soát tập trung nhiều doanh nghiệp qua các doanh nghiệp nhà nước. Việc Mỹ tự tước bỏ các biện pháp bảo vệ công dân của mình không phải là cách để thắng.

Thời kỳ chống độc quyền mới: Thành tựu và di sản

Kanter cùng với Lina Khan (cựu chủ tịch FTC) được xem là những người đã tái khởi động chính sách chống độc quyền của Mỹ — một hướng tiếp cận mà giới học thuật gọi là "chống độc quyền tân Brandeis" (neo-Brandeisian antitrust).

Kanter khẳng định những gì họ làm đã thực sự tạo ra thay đổi: thắng Google hai lần tại tòa, vượt qua motion to dismiss trong vụ Apple, và thắng Ticketmaster trước bồi thẩm đoàn ngay cả khi chính quyền Trump cố gắng dàn xếp. Tuy nhiên, ông thừa nhận các biện pháp khắc phục (remedies) sau đó đã gây thất vọng — trong đó có vụ Google.

"Cuộc chơi đã thay đổi. Luật chống độc quyền và chính sách cạnh tranh đã tốt hơn nhiều so với khi chúng tôi bắt đầu." — Jonathan Kanter

Một giai đoạn chính trị đầy biến động

Cuộc tranh luận về AI ở Mỹ đang tạo ra những liên minh kỳ lạ. David Sacks, cựu "sa hoàng AI" của Trump, lại đang chia sẻ lại các phát ngôn của Lina Khan về việc không cần miễn trừ luật chống độc quyền. Bernie Sanders và Steve Bannon cùng xuất hiện trên một sân khấu ở Washington để kêu gọi dừng hoàn toàn phát triển AI.

Kanter nhận định đây là sự tái cấu trúc chính trị sâu sắc. Nước Mỹ đang sống qua hai quá trình đồng thời: sự cáo chung của kỷ nguyên Reagan với chính sách tân tự do kéo dài từ thập niên 1980 đến 2010, và sự kết thúc của kỷ nguyên New Deal kéo dài gần 100 năm. Những gì đến tiếp theo còn bỏ ngỏ.

Trong bối cảnh đó, Kanter vẫn giữ quan điểm rõ ràng: các công ty AI không nên được miễn trừ luật chống độc quyền, không nên được phép phối hợp để giảm tốc độ đổi mới, và phải chịu trách nhiệm pháp lý về sản phẩm của mình. Theo ông, đây không phải là chống lại doanh nghiệp mà chính là bảo vệ tinh thần cạnh tranh, thứ đã làm nên sức mạnh của nước Mỹ.

"Tôi là một nhà tư bản chính hiệu. Thế giới tôi muốn là nơi mọi người đều có thể đầu tư, xây dựng công ty, và cạnh tranh hết sức mình. Tôi ủng hộ một ngàn bông hoa nở trong lòng nước Mỹ." — Jonathan Kanter