Apple và cuộc chạy đua số hóa các ngôn ngữ bản địa trên bàn phím iPhone

Đằng sau mỗi ký tự xuất hiện trên bàn phím iPhone là một quá trình nghiên cứu kéo dài nhiều năm, bắt đầu từ tổ chức chuẩn hóa Unicode cho đến khi cộng đồng bản địa cùng Apple tìm ra cách gõ sao cho tự nhiên nhất. Đây không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà còn là nỗ lực cứu những ngôn ngữ đang đứng trước nguy cơ biến mất.

Chuck Hoskin Jr., thủ lĩnh chính của Quốc gia Cherokee, nhớ lại hình ảnh một phòng đầy học sinh trường nhập vai Cherokee quây quần quanh màn hình xem How to Train Your Dragon. Nhưng Hiccup và Astrid không nói tiếng Anh — họ nói tiếng Cherokee, với giọng lồng do chính người dân địa phương thực hiện.

"Các em đang nghe thấy tiếng mẹ đẻ của mình — điều đó đã không xảy ra cách đây một thế hệ. Chúng tôi đã đi được một chặng đường dài, may mắn thay, từ việc học vẹt trong lớp học đến một thế giới nơi trẻ em có thể thấy được sự sáng tạo khơi nguồn trí tưởng tượng."

Khi bàn phím trở thành công cụ bảo tồn

Quốc gia Cherokee hiện chỉ còn khoảng 1.500 người nói tiếng Cherokee thường xuyên, và phần lớn trong số họ đã trên 70 tuổi. Hoskin Jr. cho biết cộng đồng đang mất dần thế hệ này với tốc độ chóng mặt, đó là lý do họ dồn sức đào tạo thế hệ người học thứ hai, thậm chí có cả chương trình nhập vai cho trẻ sơ sinh với hy vọng những từ đầu tiên các bé nói ra là tiếng Cherokee.

Apple là một trong những đối tác đồng hành cùng cộng đồng. Tiếng Cherokee là ngôn ngữ thổ dân Mỹ đầu tiên được đưa vào iOS từ năm 2010. Đến nay, Apple cho biết bàn phím iOS hỗ trợ hơn 200 ngôn ngữ và biến thể, trong đó phiên bản iOS gần đây bổ sung thêm các ngôn ngữ bản địa như Blackfoot, Comanche và Northern East Cree.

Mục tiêu rất rõ ràng: gặp gỡ giới trẻ ở nơi họ dành phần lớn thời gian thức — màn hình điện thoại.

Mọi thứ bắt đầu từ Unicode

Theo Apple, việc đưa một ngôn ngữ lên bàn phím không đơn thuần là dịch từ ngữ. Đó là hành trình nhiều năm, đòi hỏi nghiên cứu sâu và sự tham gia trực tiếp của cộng đồng.

Nhưng quá trình này không bắt đầu ở trụ sở Apple tại Cupertino, mà ở Unicode — tổ chức chuyên phê duyệt và chuẩn hóa các biểu tượng cảm xúc mới xuất hiện trên smartphone mỗi năm.

Trước khi một ký tự có thể được gõ hoặc đọc trên màn hình điện thoại, nó phải tồn tại như một ký tự được công nhận trong Chuẩn Unicode. Toral Cowieson, giám đốc điều hành Unicode, cho biết tổ chức này hiện quản lý hơn 157.000 ký tự.

Cowieson ví Unicode như một "Thụy Sĩ kỹ thuật số" — một liên minh trung lập nơi các đối thủ như Apple, Microsoft và Google ngồi cùng bàn với các nhà ngôn ngữ học và tình nguyện viên. Đáng chú ý, Unicode chỉ có vỏn vẹn bốn nhân viên toàn thời gian. Việc đề xuất một ngôn ngữ, xác minh và mã hóa bộ ký tự có thể mất từ ba đến năm năm.

Sau khi bộ chữ được mã hóa, các nền tảng như Apple và Google cần bổ sung hỗ trợ phông chữ. Nếu thiếu bước này, ký tự sẽ hiển thị dưới dạng ô vuông trống — hiện tượng thường được gọi là "tofu".

Tiếp theo là chính tả: tập hợp các quy tắc và hệ thống để viết một ngôn ngữ. Nhiều ngôn ngữ có chính tả được định nghĩa rõ ràng, nhưng khi chưa được chuẩn hóa, cộng đồng buộc phải dùng các ký tự thay thế tạm thời vì bàn phím không hỗ trợ.

Từ âm tắc thanh hầu đến bố cục bàn phím riêng

Lấy ví dụ về âm tắc thanh hầu — âm thanh phát ra từ cổ họng giữa các âm tiết khi bạn nói "uh-oh". Một số ngôn ngữ có ký tự riêng cho âm này, nhưng do bàn phím không hỗ trợ, nhiều nền văn hóa bản địa đành dùng ký tự thay thế như dấu hỏi. Đó là lúc Apple kết nối với cộng đồng để tìm ra cách biểu diễn âm thanh tốt nhất trong văn bản số.

Về bố cục bàn phím, khi một cộng đồng đã có bố cục bàn phím vật lý được thiết lập như tiếng Osage, Apple sẽ chuyển thẳng sang bàn phím phần mềm. Một số nền văn hóa lại thích bố cục QWERTY quen thuộc.

Các ngôn ngữ khác cần cách tiếp cận tùy chỉnh hơn:

• Tiếng Nez Perce (Nimipuutímt) không dùng chữ hoa. Thay vì để phím Shift chuyển đổi chữ hoa truyền thống, Apple đã tái sử dụng nó để hiển thị lớp ký tự có dấu phụ, giúp người dùng không phải giữ từng phím riêng lẻ — vốn làm chậm tốc độ gõ.
• Tiếng Cherokee dùng hệ thống âm tiết, mỗi ký tự chủ yếu đại diện cho một phụ âm kết hợp với một nguyên âm. Apple đã thêm các phím nguyên âm thích ứng ở hàng dưới, khi người dùng gõ một phụ âm, các phím này sẽ thay đổi để hiển thị tổ hợp nguyên âm có thể tạo ra.

Đây là thay đổi mới hơn của bàn phím tiếng Cherokee — một thay đổi do Apple chủ động đề xuất với cộng đồng, cho thấy việc xây dựng bàn phím cho một ngôn ngữ không phải dự án làm một lần là xong.

Chủ quyền ngôn ngữ và quyền sở hữu dữ liệu

Việc số hóa ngôn ngữ của một nền văn hóa bản địa không phải lúc nào cũng vô hại. Genner Llanes-Ortiz, học giả người Maya tại Đại học Bishop's, nghiên cứu cách người bản địa sử dụng công nghệ số để giành lại di sản ngôn ngữ. Ông nhớ lại việc người nói tiếng Māori đã từ chối các đề xuất bán ngôn ngữ của họ cho các công ty công nghệ.

"Có một ký ức lịch sử về những cách thức tước đoạt mà người bản địa đã trải qua trên khắp thế giới. Người Māori trong nỗ lực phục hồi ngôn ngữ của mình đã rất kiên quyết bảo vệ quyền truy cập và lưu trữ tư liệu ngôn ngữ, bởi vì họ từng bị bóc lột."

Theo Chirasree Mandal, kỹ sư phần mềm của Apple, chủ quyền ngôn ngữ và quyền sở hữu dữ liệu là ưu tiên hàng đầu. Bà khẳng định Apple "không sở hữu bất cứ thứ gì" và làm rõ rằng họ không cố gắng đóng kín dữ liệu thu được từ quá trình này.

Về phía Google, người phát ngôn công ty cho biết họ có lịch sử lâu dài trong việc đưa các ngôn ngữ ít phổ biến và bản địa lên nền tảng, dẫn chứng các hợp tác tích hợp tiếng Manx và tiếng Māori. Google cũng cho biết đang khám phá cách AI tạo sinh có thể đơn giản hóa việc mã hóa và nghiên cứu ngôn ngữ mới, nhưng nhấn mạnh rằng "việc tích hợp thành công đòi hỏi sự tham gia trực tiếp của người bản ngữ".

Thời gian là kẻ thù lớn nhất

Hoskin Jr. cho biết viết bằng hệ thống âm tiết Cherokee được giới trẻ coi như một niềm tự hào. Người ta gõ tên mình bằng tiếng Cherokee trên Facebook — đó là một cảm giác mạnh mẽ. Nhưng ông cũng nhìn thấy những tiến bộ này đang bị đe dọa bởi các luận điệu chính trị tại Mỹ, vốn đề cao một nước Mỹ đơn nhất chỉ nói tiếng Anh.

"Kẻ thù lớn nhất của chúng tôi hiện nay trong việc cứu tiếng Cherokee là sự trôi qua của thời gian và sự mong manh của đời người. Thời gian quý giá với tất cả mọi người, nhưng đặc biệt quý giá với chúng tôi trong sứ mệnh này."

Câu chuyện của Cherokee và Apple cho thấy công nghệ có thể là công cụ bảo tồn văn hóa mạnh mẽ, nhưng cũng đặt ra những câu hỏi quan trọng về quyền tự quyết, sự tôn trọng và tốc độ — những yếu tố mà không một dòng code nào có thể thay thế được.