Bài học từ Theranos: Vì sao chúng ta không thể 'nhìn thấy mọi thứ' trong thế giới công nghệ sinh học

Tuần này, tôi đã tham dự buổi chiếu bộ phim tài liệu đang gây chú ý You Can See Everything về cựu CEO công nghệ sinh học Elizabeth Holmes. Tôi đến rạp mà không biết trước điều gì, cố tình tránh mọi thông tin tiết lộ. Câu hỏi khiến tôi trăn trở: liệu bộ phim này còn có thể hé lộ điều gì mới, khi câu chuyện Theranos đã quá quen thuộc qua nhiều năm đưa tin, cuốn sách bán chạy Bad Blood và series The Dropout?

Giống nhiều người đã xem phim, tôi ra về với cảm giác bất an. Nhưng không chỉ vì hành vi gian lận của Holmes. Bộ phim khơi lại một mối lo tôi đã mang theo suốt sự nghiệp đưa tin khoa học: dù nỗ lực đến đâu, chúng ta cũng không bao giờ thực sự nhìn thấy mọi thứ.

Câu chuyện Theranos qua góc nhìn công nghệ

Năm 2003, Elizabeth Holmes bỏ học Đại học Stanford khi mới 19 tuổi để điều hành Theranos, công ty chẩn đoán do cô sáng lập. Cô tuyên bố công ty đã phát minh ra cách chạy hơn 100 xét nghiệm chẩn đoán chỉ với vài giọt máu.

Holmes huy động được hàng trăm triệu USD, đưa Theranos lên định giá 9 tỷ USD vào năm 2014. Forbes gọi cô là nữ tỷ phú tự thân trẻ nhất nước Mỹ, với khối tài sản 4,5 tỷ USD khi mới 30 tuổi.

Mọi thứ bắt đầu sụp đổ năm 2015, khi một cuộc điều tra của Wall Street Journal ghi nhận lo ngại từ các cựu nhân viên rằng các xét nghiệm không hoạt động. Một số người cho biết thiết bị của công ty chưa được kiểm nghiệm đúng cách, và mẫu máu thực chất được phân tích trên máy của các hãng khác. Tạp chí MIT Technology Review xếp đây là một trong những thất bại công nghệ lớn nhất năm 2015.

Đến năm 2016, Forbes đã điều chỉnh giá trị tài sản của Holmes về 0 USD. Cùng năm, một báo cáo gay gắt của chính phủ cho biết phòng lab của công ty vật lộn với các quy trình cơ bản và vẫn trả kết quả cho bệnh nhân dù biết có thể sai.

Năm 2018, Theranos, Holmes và cựu chủ tịch Ramesh Balwani bị truy tố tội "gian lận quy mô lớn". Năm 2022, Holmes bị kết án hơn 11 năm tù vì lừa đảo nhà đầu tư, và bắt đầu thụ án từ tháng 5/2023.

Sức mạnh của một câu chuyện hấp dẫn

Khoảng một tháng trước khi Holmes vào tù, các nhà làm phim Nathan Fielder và Lance Oppenheim bắt đầu ghi lại cuộc sống của cô tại nhà cùng người bạn đời Billy Evans và hai con nhỏ. Đây là một chân dung cực kỳ riêng tư, với vô số cảnh quay cận mặt. Gần như suốt phim, các nhân vật đều dường như đang cố "giải mã" lẫn nhau.

Holmes nổi tiếng với sự thiếu trung thực, nhưng cô đã mời máy quay vào nhà với tham vọng viết lại câu chuyện của mình và định vị bản thân như một người trung thực với trí tuệ khác thường. Liệu có ai tin cô?

Tôi không khỏi thấy chút đồng cảm với Holmes – một người mẹ đang chuẩn bị rời xa hai con để thụ án dài. Dù đã biết rõ sự thật từ lâu, tôi vẫn thấy cô ta là một kẻ thao túng hiệu quả. Có những lúc, ngồi trong rạp, tôi cảm giác cô ấy đang thuyết phục được chính mình. Có lẽ cô ấy thực sự không cố ý nói dối?

Nhưng rồi tôi nhớ lại cảm giác của những nhà báo từng bị cô qua mặt. Roger Parloff của Fortune thừa nhận năm 2015: "Tôi đã sai." Matthew Herper của STAT viết: "Tôi khá chắc cô ta đã nói dối tôi." Ngay cả người tố giác Tyler Shultz cũng nói rằng chỉ cần trò chuyện năm phút với cô, anh lại cảm thấy công việc của mình đang thay đổi thế giới.

Câu hỏi ám ảnh tôi: Nếu tôi phỏng vấn Holmes, liệu tôi có bị lừa?

Bài học về thẩm định thông tin

Một trong những dấu hiệu cảnh báo sớm của Theranos là việc thiếu dữ liệu công bố đã qua bình duyệt. Phần lớn công việc của công ty được xếp vào loại "bí mật thương mại".

Các nhà khoa học thường công bố trên tạp chí – một quá trình chậm, bao gồm việc được đánh giá bởi các chuyên gia thường ẩn danh trong lĩnh vực. Bình duyệt nhằm tăng tính chặt chẽ cho quá trình công bố. Lẽ ra bạn phải có thể tin tưởng các bài báo khoa học đã công bố.

Nhưng đôi khi bạn không thể.

Các nhà khoa học không hoàn hảo. Một số phóng đại kết quả, thao túng dữ liệu, hoặc đưa ra kết luận thiếu căn cứ. Năm 2023, có tới 10.000 bài báo nghiên cứu bị rút lại. Nhiều phát hiện không thể được lặp lại bởi phòng lab khác và cuối cùng sụp đổ dưới sức nặng của bằng chứng thực tế.

Ngày nay, nhiều nhà khoa học chọn công bố trên các máy chủ preprint như arXiv, medRxiv, bioRxiv trước khi gửi lên tạp chí chính thức. Các kênh này bỏ qua bình duyệt – cũng như thông cáo báo chí của công ty, bài đăng mạng xã hội và nhiều bài trình bày hội nghị.

Lời cảnh tỉnh cho cả giới công nghệ

Tôi thừa nhận mình từng nhìn vào một phát hiện khoa học và tự hỏi: một nhà khoa học vừa nói họ đã làm được điều đó, làm sao tôi chắc chắn họ thực sự đã làm? Tôi luôn đặt cho mình tiêu chuẩn báo chí cao, cũng như toàn bộ đội ngũ MIT Technology Review. Tôi sẽ không bao giờ đăng một bài về thành tựu khoa học mới mà không tự thực hiện một dạng "bình duyệt" riêng và hỏi ý kiến các nhà khoa học – lý tưởng nhất là những người tôi biết và tin tưởng.

Bộ phim là lời nhắc nhở mạnh mẽ rằng việc bị mê hoặc bởi một câu chuyện hấp dẫn dễ đến mức nào.

Có lẽ phần lớn các nhà khoa học đều trung thực, và Holmes là ngoại lệ hiếm hoi. Nhưng sự việc này là bài học cho cả giới công nghệ, nhà đầu tư và người dùng Việt Nam: hãy luôn chất vấn những tuyên bố được đưa đến, đặc biệt khi chúng đi kèm câu chuyện quá đẹp để là sự thật, khi không có dữ liệu độc lập kiểm chứng, và khi chúng đến từ những tên tuổi lớn.

Các nền tảng như Theranos từng khiến cả giới đầu tư và truyền thông lớn phải trả giá đắt. Với người tiêu dùng công nghệ, bài học rất thực tế: đừng tin vào "phép màu" công nghệ chỉ dựa trên lời kể, mà hãy dựa vào bằng chứng có thể kiểm chứng độc lập.