Bản án bị hủy vì tòa án cho trình chiếu video do AI tái tạo nạn nhân

Một vụ án hình sự tại bang Arizona (Mỹ) đang làm dấy lên cuộc tranh luận về giới hạn pháp lý của trí tuệ nhân tạo, sau khi tòa phúc thẩm hủy bản án vì lý do tòa sơ thẩm đã cho trình chiếu một video do AI tạo ra mô phỏng nạn nhân.

Diễn biến vụ án

Gabriel Paul Horcasitas, 55 tuổi, bị bồi thẩm đoàn kết luận có tội trong việc bắn chết Christopher Pelkey, 37 tuổi, trong một cuộc đụng độ tại ngã tư đèn đỏ năm 2021. Đây là một vụ án mạng xuất phát từ hành vi nổi giận khi tham gia giao thông. Horcasitas bị tuyên án 10 năm tù.

Tuy nhiên, luật sư của bị cáo đã kháng cáo với lập luận rằng thẩm phán xét xử không nên cho phép trình chiếu một video do AI tạo ra trong phiên tuyên án năm ngoái. Video này được gia đình nạn nhân Pelkey thực hiện.

Tòa phúc thẩm phán quyết

Tòa phúc thẩm bang Arizona đã đồng ý với lập luận trên và ra phán quyết rằng Horcasitas phải được tuyên án lại, bởi đoạn video AI đã "vượt qua ranh giới cho phép".

Thay vì ghi lại một sự kiện hay một khoảnh khắc cụ thể, video AI trình bày hình ảnh nạn nhân cùng những suy nghĩ của anh ta được tạo ra từ trí tưởng tượng của chị gái nạn nhân.

Cách diễn giải của tòa cho thấy vấn đề cốt lõi không nằm ở công nghệ, mà ở tính xác thực của bằng chứng. Một tuyên bố tác động của nạn nhân — vốn được pháp luật nhiều nơi cho phép — cần phản ánh tiếng nói thật của người đã mất hoặc của thân nhân họ, chứ không phải một hình mẫu do máy móc dựng nên.

Video AI được tạo như thế nào?

Chị gái nạn nhân, Stacey Wales, cho biết gia đình đã sử dụng các bản ghi âm, video và hình ảnh của Pelkey để tái tạo anh trong đoạn video AI. Trong phiên tuyên án năm 2025, phiên bản AI của Pelkey xuất hiện với chiếc mũ bóng chày màu xám và nói:

Gửi Gabriel Horcasitas, người đã bắn tôi, thật đáng tiếc khi chúng ta gặp nhau ngày hôm đó trong hoàn cảnh ấy. Ở một cuộc đời khác, có lẽ chúng ta đã có thể là bạn.

Phiên bản AI này tiếp tục: "Tôi tin vào sự tha thứ, và vào một vị Chúa luôn tha thứ. Tôi đã luôn tin như vậy và vẫn tin như vậy."

Tại thời điểm tuyên án, thẩm phán phụ trách vụ án, Todd Lang, tỏ ra đánh giá cao việc ứng dụng AI. Ông nói: "Tôi rất thích phần AI đó, cảm ơn vì điều đó. Dù gia đình giận dữ đến mức nào, và sự giận dữ ấy là hoàn toàn chính đáng, tôi vẫn nghe thấy sự tha thứ. Tôi cảm thấy điều đó là chân thành."

Góc nhìn từ Việt Nam

Sự việc này là lời cảnh báo sớm cho các hệ thống tư pháp trên thế giới, trong đó có Việt Nam, khi AI tạo sinh ngày càng dễ tiếp cận. Chỉ với vài đoạn ghi âm và hình ảnh, bất kỳ ai cũng có thể dựng nên một "phiên bản số" của người khác — kể cả người đã mất — với nội dung do người tạo quyết định.

Điều này đặt ra ba vấn đề pháp lý cần sớm được làm rõ:

• Tính xác thực của bằng chứng: Video AI có được coi là tài liệu hợp lệ trước tòa hay không, và trong điều kiện nào?
• Quyền của nạn nhân và thân nhân: Gia đình nạn nhân có quyền dùng AI để "nói thay" người đã khuất không, và giới hạn nằm ở đâu?
• Trách nhiệm giải trình: Khi AI tạo ra nội dung sai lệch, ai chịu trách nhiệm — người tạo, bên cung cấp công cụ, hay tòa án đã chấp nhận nó?

Vụ án Horcasitas cho thấy công nghệ có thể tạo ra tác động cảm xúc mạnh mẽ trong phòng xử án, nhưng chính sức mạnh cảm xúc đó lại là lý do tòa án cần thận trọng hơn, chứ không phải dễ dãi hơn, khi cho phép sử dụng nó. Bản án bị hủy không có nghĩa bị cáo được trắng án — Horcasitas sẽ được tuyên án lại — mà là một lời khẳng định rằng thủ tục tố tụng vẫn phải đặt tính xác thực lên trên hiệu ứng công nghệ.