Tòa phúc thẩm hủy bản án sau khi thẩm phán nói 'yêu thích' video AI về nạn nhân

Tòa phúc thẩm Arizona vừa ra phán quyết gây chú ý trong giới công nghệ và luật pháp: hủy bản án tù đối với một kẻ phạm tội, sau khi thẩm phán cấp sơ thẩm tuyên bố ông "yêu thích" một video do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra, mô phỏng hình ảnh nạn nhân đã qua đời và lời "tha thứ" của người này.

Vụ việc đặt ra câu hỏi nhức nhối: ranh giới giữa công nghệ và công lý nằm ở đâu, khi AI có thể "hồi sinh" người đã khuất bằng hình ảnh và giọng nói do người thân tưởng tượng ra?

Sự việc bắt đầu từ đâu?

Tháng 11/2021, Christopher Pelkey, 37 tuổi, thiệt mạng trong một vụ nổ súng xuất phát từ cơn giận dữ khi tham gia giao thông tại bang Arizona. Gabriel Paul Horcasitas, 54 tuổi, bị kết tội ngộ sát và gây nguy hiểm.

Tháng 5/2025, Thẩm phán Tòa thượng thẩm Quận Maricopa, Todd Lang, tuyên mức án tối đa 10 năm rưỡi tù giam đối với Horcasitas. Điều đáng chú ý là trước khi tuyên án, tòa đã cho trình chiếu một video do AI tạo ra, trong đó phiên bản mô phỏng của Pelkey — do chính chị gái anh, Stacey Wales, tạo nên — lên tiếng "tha thứ" cho kẻ đã giết mình.

Thẩm phán nói gì trong phiên tuyên án?

Theo biên bản phiên tòa, phiên bản AI của Pelkey đã nói: "Gửi Gabriel Horcasitas, người đã bắn tôi: thật đáng tiếc khi chúng ta gặp nhau trong hoàn cảnh đó ngày hôm ấy. Ở một cuộc đời khác, có lẽ chúng ta đã có thể là bạn bè. Tôi tin vào sự tha thứ."

Thẩm phán Lang tỏ ra xúc động rõ rệt. Ông nói tại phiên tòa:

"Tôi rất thích phần AI đó. Cảm ơn vì điều đó, và dù gia đình vô cùng giận dữ — một sự giận dữ hoàn toàn chính đáng — tôi đã nghe thấy lời tha thứ, và tôi biết ông Horcasitas cũng trân trọng điều đó, nhưng bản thân tôi cũng vậy."

Ông còn cho biết mình cảm thấy video ấy "chân thật" và rằng sự tha thứ của Pelkey phản ánh đúng tính cách mà ông được nghe kể về nạn nhân.

Minh họa về tác động của AI đối với các quy trình pháp lý

Tòa phúc thẩm phản bác ra sao?

Luật sư bào chữa của Horcasitas lập luận rằng thân chủ của mình đã bị tước quyền được xét xử công bằng, bởi tòa sơ thẩm đã nghe và dựa vào video AI khi đưa ra phán quyết. Phía công tố phản bác rằng video phản ánh điều mà chị gái nạn nhân tin rằng Pelkey "hẳn sẽ nói", và nó "nhất quán" với những ghi chép bằng văn bản của anh về niềm tin và giá trị sống.

Tuy nhiên, hôm thứ Tư, Tòa phúc thẩm Arizona tại Phoenix đã ra lệnh tuyên án lại. Các thẩm phán viết:

"Với hồ sơ này, việc thẩm phán xem xét video AI đã gây bất lợi cho Horcasitas đến mức khiến thủ tục tuyên án trở nên bất công một cách cơ bản. Theo đó, chúng tôi hủy bản án về tội ngộ sát và chuyển lại để tuyên án lại."

Tòa nhấn mạnh rằng video đã "vượt qua ranh giới" từ mức có thể chấp nhận sang mức gây bất lợi quá đáng, bởi nó "không phản ánh các sự kiện có thật". Phán quyết nêu rõ:

"Thay vì ghi lại một sự kiện hay một khoảnh khắc cụ thể, video AI trình bày một hình dung về nạn nhân cùng những suy nghĩ của anh ấy, được tạo ra từ trí tưởng tượng của chị gái nạn nhân."

Biểu tượng dấu hoa thị

Vì sao vụ việc đáng lo ngại?

Đây không chỉ là một câu chuyện pháp lý đơn thuần, mà còn là hồi chuông cảnh báo về sự xâm nhập của AI vào những lĩnh vực nhạy cảm nhất của đời sống con người.

• Nguy cơ đánh lừa cảm xúc: Các mô hình AI hiện nay có thể tái tạo hình ảnh, giọng nói và phong cách nói của người đã khuất một cách thuyết phục, khiến người xem dễ bị cuốn theo cảm xúc mà quên đi bản chất "nhân tạo" của nội dung.
• Vấn đề bằng chứng tại tòa: Trong khi video ghi hình thông thường được xem là bằng chứng về sự kiện có thật, video do AI tạo ra lại phản ánh mong muốn, tưởng tượng của người tạo — một vấn đề mà hệ thống pháp luật nhiều nước vẫn chưa có quy định rõ ràng.
• Cân bằng giữa thấu cảm và công bằng: Mong muốn của gia đình nạn nhân trong việc tìm kiếm sự an ủi là điều dễ hiểu, nhưng nếu để những nội dung do AI tạo ra ảnh hưởng đến phán quyết, quyền lợi hợp pháp của bị cáo — dù là kẻ phạm tội — cũng có thể bị xâm phạm.

Bài học cho Việt Nam và thế giới

Ở Việt Nam, các vụ việc sử dụng hình ảnh, giọng nói AI của người đã khuất cũng đang xuất hiện ngày càng nhiều trên mạng xã hội, từ những video tưởng nhớ đến các nội dung quảng cáo gây tranh cãi. Câu chuyện tại Arizona cho thấy các cơ quan lập pháp và tư pháp cần sớm có hướng dẫn cụ thể về việc:

1. Khi nào nội dung do AI tạo ra được phép sử dụng làm tài liệu tham khảo trong tố tụng.
2. Có cần sự đồng thuận của tất cả những người liên quan, bao gồm cả bị cáo, khi trình chiếu loại nội dung này hay không.
3. Làm sao để đảm bảo thẩm phán, bồi thẩm đoàn đánh giá khách quan, không bị dẫn dắt bởi yếu tố cảm xúc do công nghệ tạo ra.

Vụ án của Christopher Pelkey sẽ còn được nhắc đến như một cột mốc đầu tiên cho thấy AI đã chính thức bước vào phòng xử án — và buộc hệ thống luật pháp phải tự điều chỉnh trước khi quá muộn.