Bảo tàng Rodin và bản án 3D: Khi luật pháp không còn là luật pháp

Một cuộc chiến pháp lý kéo dài 8 năm nhằm đòi quyền tiếp cận dữ liệu quét 3D các tác phẩm điêu khắc của Auguste Rodin cuối cùng đã khép lại bằng một phán quyết gây tranh cãi. Tòa án cao nhất của Pháp về hành chính — Hội đồng Nhà nước (Conseil d'État) — đã tuyên bố rằng các bản quét 3D không phải là tài liệu hành chính, qua đó vô hiệu hóa mọi nỗ lực đòi quyền tiếp cận thông tin.

Câu chuyện này không chỉ đơn thuần là một vụ kiện về dữ liệu — nó đặt ra câu hỏi lớn về quyền truy cập và tái sử dụng di sản văn hóa số trong kỷ nguyên số hóa.

Từ những lá thư đầu tiên đến phán quyết của tòa án

Năm 2017, Cosmo Wenman — nhà hoạt động vì văn hóa mở và là CEO của Concept Realizations — bắt đầu gửi thư đến Bảo tàng Rodin yêu cầu xác định và công khai các bản quét 3D của những tác phẩm điêu khắc nổi tiếng thuộc phạm vi công cộng (public domain), trong đó có Le Penseur (Người suy tư), La Porte de l'Enfer (Cổng địa ngục) và Le Baiser (Nụ hôn).

Các tác phẩm điêu khắc nổi tiếng của Rodin và bản quét 3D

Ban quản lý bảo tàng phản ứng bằng một chiến dịch được Wenman mô tả là "dối trá kéo dài, sự kém cỏi được vũ khí hóa và tình trạng vô pháp công khai". Khi luật sư nhân quyền Alexis Fitzjean Ó Cobhthaigh tiếp nhận vụ việc và gửi yêu cầu chính thức, ban giám đốc bảo tàng đã ngầm tìm kiếm ý kiến pháp lý từ Ủy ban Tiếp cận Tài liệu Hành chính Pháp (CADA).

CADA kết luận có lợi cho Wenman: các bản quét của bảo tàng rõ ràng là tài liệu hành chính và do đó phải được công khai. Nhưng giám đốc bảo tàng không phản đối phân tích này — thay vào đó, bà thông báo bằng văn bản với Bộ Văn hóa rằng sẽ phớt lờ luật tự do thông tin (FOI) và buộc Wenman phải đưa vụ việc ra tòa.

Chuỗi lời khai mâu thuẫn và hành vi thiếu thiện chí

Năm 2019, đơn kiện được đệ trình lên Tòa án Hành chính Paris, với sự tham gia của các tổ chức vận động văn hóa mở và quyền số như Communia, Wikimédia France và La Quadrature du Net. Các nguyên đơn được đại diện bởi Fitzjean Ó Cobhthaigh.

Trong suốt quá trình tố tụng, Bảo tàng Rodin liên tục đưa ra những lập luận mâu thuẫn. Ban đầu, bảo tàng ngụ ý rằng Wenman là kẻ làm hàng giả tiềm năng, đồng thời viện cớ thiếu hiểu biết công nghệ và thất bại trong việc bảo quản tài liệu.

Bảo tàng khẳng định các bản quét laser 3D độ phân giải siêu cao của mình — vốn ở định dạng văn bản thuần (plaintext) mở, được sử dụng phổ biến trong lĩnh vực số hóa di sản — lại quá bí ẩn về mặt công nghệ, chất lượng kém và không đầy đủ đến mức gần như không thể hình dung được.

Tuy nhiên, những hình ảnh về tài liệu đám mây điểm (point cloud) mà Wenman thu thập từ bên thứ ba đã minh chứng cho hành vi gian dối: các bản quét Le Penseur, La Porte de l'Enfer và chi tiết Les Trois Ombres đều có độ chi tiết cao đáng kinh ngạc.

Bản quét laser 3D tác phẩm Les Trois Ombres của Bảo tàng Rodin

Bảo tàng còn tự mâu thuẫn khi khẳng định các bản quét "không thể sử dụng được" nhưng đồng thời lo ngại chúng có thể bị kẻ làm hàng giả lợi dụng. Trong một văn bản, họ xác nhận có bản quét Les Trois Ombres; ở văn bản kế tiếp lại phủ nhận tác phẩm này từng được quét. Phía nguyên đơn đã phản bác bằng chính bức ảnh nhà thầu phụ của bảo tàng đang quét tác phẩm.

Chiến thắng ngắn ngủi tại Tòa án Paris

Tháng 12 năm 2023, Tòa án Hành chính Paris đã bác bỏ toàn bộ lập luận của bảo tàng liên quan đến bí mật thương mại, hàng giả, mô hình kinh doanh và sở hữu trí tuệ. Tòa tuyên bố các bản quét 3D — ở nhiều định dạng khác nhau — là tài liệu hành chính và phải được công khai. Đây được xem là một thắng lợi quan trọng cho phong trào văn hóa mở.

Tuy nhiên, Bảo tàng Rodin và Bộ Văn hóa không kháng cáo mà chỉ đơn giản phớt lờ lệnh của tòa. Tệ hơn, tòa án cấp dưới dường như bị ảnh hưởng bởi những lập luận mơ hồ về công nghệ quét 3D, tự sáng tạo ra một ngoại lệ mới trong luật FOI của Pháp: cho phép giữ kín các tài liệu đám mây điểm ở định dạng mở.

Hội đồng Nhà nước: Khi tòa án vượt qua cả các bên

Phía nguyên đơn kháng cáo lên Hội đồng Nhà nước Pháp. Họ trình bày bằng chứng từ các chuyên gia học thuật, công nghiệp và nghệ thuật, cho thấy các chương trình di sản văn hóa trên toàn thế giới vẫn thường xuyên sử dụng và công bố tài liệu đám mây điểm. Chính phủ Pháp cũng công bố hàng petabyte dữ liệu đám mây điểm từ các cuộc khảo sát quét 3D trên toàn lãnh thổ.

Đáng chú ý, chính phủ Pháp là đơn vị tiên phong phát triển phần mềm nguồn mở miễn phí để xem và sử dụng các tài liệu này. Bộ Văn hóa Pháp cũng đã ban hành hướng dẫn riêng về định dạng, cách sử dụng và khả năng tiếp cận của tài liệu đám mây điểm trong lĩnh vực di sản.

Trích hướng dẫn phương pháp luận năm 2017 của Bộ Văn hóa Pháp về mô tả siêu dữ liệu cho số hóa

Tại phiên điều trần vào đầu tháng 12 năm 2025, báo cáo viên của tòa án đã mở đầu bằng việc nhắc đến bức tranh Sự phản bội của hình ảnh (The Treachery of Images) của René Magritte — nơi vẽ một chiếc tẩu kèm dòng chữ "Đây không phải là một chiếc tẩu". Bà giải thích: "đôi khi một tài liệu không phải là tài liệu".

Điều đáng chú ý là tòa án đã tự khởi xướng một lập luận hoàn toàn mới mà chính Bảo tàng Rodin cũng chưa từng nêu ra: rằng tài liệu đám mây điểm thậm chí không phải là tài liệu hành chính. Tòa cũng không tiết lộ cơ sở của lập luận mới này cho phía nguyên đơn.

Phán quyết cuối cùng và hệ quả

Hội đồng Nhà nước ra phán quyết vài tuần sau phiên điều trần, đi xa hơn cả những gì báo cáo viên đề xuất. Tòa tuyên bố các bản quét 3D di sản của Bảo tàng Rodin về mặt pháp lý không thể phân biệt với bản sao vật lý. Các bản quét không phải tài liệu hành chính mà là một phần trong bộ sưu tập bất khả xâm phạm của bảo tàng, do đó luật FOI của Pháp không được áp dụng.

Phán quyết này đồng nghĩa:

• Thắng lợi trước đó về các định dạng quét 3D khác bị vô hiệu hóa
• Không còn nhu cầu tuân thủ lệnh của tòa cấp dưới mà bảo tàng vốn đã phớt lờ
• Wenman bị buộc phải trả 3.000 euro cho Bảo tàng Rodin
• Tòa án không thèm gửi thông báo bằng văn bản về quyết định của mình

Wenman chia sẻ: "Mặc dù thất vọng với quyết định của tòa, tôi tự hào về công việc của chúng tôi. Chúng tôi buộc Bảo tàng Rodin và Bộ Văn hóa phải giải thích và bảo vệ chính sách của họ, và họ không thể làm được điều đó."

Góc nhìn cho độc giả Việt Nam

Câu chuyện này mang đến bài học quan trọng cho Việt Nam trong bối cảnh số hóa di sản văn hóa đang được đẩy mạnh. Khi các bảo tàng và cơ quan văn hóa trong nước đầu tư vào công nghệ quét 3D, số hóa hiện vật và xây dựng kho dữ liệu số, câu hỏi về quyền truy cập và tái sử dụng cần được quy định rõ ràng ngay từ đầu.

Việc thiếu khung pháp lý minh bạch có thể dẫn đến tình trạng tương tự: dữ liệu được tạo ra bằng ngân sách công nhưng bị "khóa" sau cánh cửa của các cơ quan quản lý. Với các tác phẩm đã thuộc phạm vi công cộng, nguyên tắc cơ bản là số hóa không tạo ra quyền sở hữu mới — một quan điểm ngày càng được cộng đồng quốc tế ủng hộ.

Sự kiện COMMUNIA Salon vào ngày 13 tháng 10 năm 2026 sẽ thảo luận về vụ án Rodin và câu hỏi trọng tâm: Liệu các bản quét 3D của tác phẩm thuộc phạm vi công cộng có nên được tự do sử dụng, kể cả cho mục đích thương mại?