Bí mật của Atomic City: Lời tố giác nghẹn ngào từ công nhân nhà máy uranium Paducah

Hơn ba thập kỷ sau khi thổi còi về tình trạng phơi nhiễm phóng xạ nghiêm trọng tại nhà máy làm giàu uranium Paducah, hai cựu nhân viên Ron Fowler (77 tuổi) và Chuck Deuschle (83 tuổi) vẫn đang chiến đấu với bệnh tật mà họ tin rằng xuất phát từ chính nơi làm việc của mình. Khi nhà máy chuẩn bị được hồi sinh bởi một công ty tư nhân, câu chuyện của họ trở thành lời cảnh tỉnh đau xót về cái giá của sự im lặng và lòng dũng cảm khi đối mặt với bộ máy công nghiệp hạt nhân.

Ngày đầu tiên tại nhà máy

Vào cuối năm 1991, Ron Fowler bước vào Paducah Gaseous Diffusion Plant với tư cách là một nhà vật lý sức khỏe — chuyên gia về an toàn bức xạ. Với kinh nghiệm nhiều năm huấn luyện công nhân tại các nhà máy hạt nhân trên khắp nước Mỹ, Fowler tin rằng công việc mới tại Kentucky này sẽ mang lại sự ổn định cho cuộc sống gia đình. Nhưng ngay trong ngày đầu tiên, ông đã phát hiện ra một dấu hiệu bất thường: một biển cảnh báo phóng xạ màu vàng được đặt mà không có bất kỳ tấm thảm khử nhiễm (step-off pad) nào gần đó — một quy trình bắt buộc để ngăn chặn phóng xạ phát tán ra ngoài khu vực nguy hiểm.

"Cách họ đối xử với phóng xạ — như thể nó không thể gây hại cho họ. Không có bất kỳ sự đề phòng nào," Fowler nói với vợ mình, Sandi, trong đêm đầu tiên sau khi chứng kiến sự thiếu an toàn tràn lan khắp nhà máy.

Một cộng đồng gắn bó với "Thành phố nguyên tử"

Paducah, thành phố nằm bên sông Ohio, đã tự hào về nhà máy này từ những năm 1950. Ban đầu là một nhà máy sản xuất thuốc nổ TNT trong Thế chiến II, nơi đây được chuyển đổi thành cơ sở làm giàu uranium phục vụ vũ khí hạt nhân trong Chiến tranh Lạnh nhờ sự vận động của Phó Tổng thống khi đó là Alben Barkley. Nhà máy mang lại hàng nghìn việc làm ổn định, biến vùng quê nghèo thành một cộng đồng trung lưu sầm uất với sân golf, câu lạc bộ câu cá và cả một tờ báo nội bộ riêng.

Với 1.700 nhân viên, nhà máy hoạt động như một thành phố thu nhỏ: có lực lượng an ninh, đội cứu hỏa, thư viện, bưu điện và phòng khám sức khỏe riêng. Công nhân tại đây — từ kỹ thuật viên hạt nhân đến đầu bếp và lao công — đều mang trong mình niềm tự hào yêu nước sâu sắc. Họ tin rằng họ đang góp phần bảo vệ đất nước khỏi chủ nghĩa cộng sản.

Những phát hiện đáng báo động

Trong những tuần đầu tiên, Fowler bắt đầu tự mình khám phá nhà máy và kinh hoàng trước những gì chứng kiến. Công nhân làm việc trong khu vực phóng xạ mà không có đồ bảo hộ hay khẩu trang. Có người nghỉ làm mà không thay quần áo hay tắm rửa, mang theo bụi phóng xạ về nhà. Một số người còn hâm nóng bữa trưa trên các máy móc trong khu vực nguy hiểm.

Fowler đã nỗ lực xây dựng các quy trình an toàn mới, nhưng phản hồi ông nhận được từ ban quản lý luôn là một câu nói quen thuộc: "Chúng tôi đã làm theo cách này suốt nhiều năm qua." Ngay cả khi thiết bị an toàn được cung cấp, phần lớn đã lỗi thời — có công nhân còn đục lỗ trên mặt nạ phòng độc để hút thuốc trong lúc làm việc. Fowler ví công việc của mình như "múc nước ra khỏi đại dương".

Lời tố giác sau ba thập kỷ

Cả Fowler và Deuschle tin rằng những người bạn chiến đấu cùng họ trong cuộc đấu tranh tố giác — vợ của Deuschle là Kay và người bạn Garland "Bud" Jenkins — đều đã chết vì các bệnh liên quan đến nhà máy. Bản thân Fowler đang chống chọi với bệnh ung thư và cục máu đông nguy hiểm, trong khi Deuschle mắc bệnh tự miễn không rõ nguyên nhân. Dù vậy, cả hai khẳng định họ sẽ vẫn làm như vậy nếu được chọn lại.

"Thời gian sắp hết," y tá nói nhẹ nhàng với Fowler trong bệnh viện khi ông cố gắng giữ cuộc gọi. Ông năn nỉ: "Gọi lại vào ngày mai khi anh gặp Chuck nhé. Tôi sẽ sống cho đến lúc đó."

Điều khiến họ bất bình nhất là việc vào tháng 8/2025, hơn một thập kỷ sau khi nhà máy đóng cửa, một công ty tư nhân tuyên bố kế hoạch khởi động lại hoạt động làm giàu uranium tại Paducah. Nhiều cựu công nhân vẫn đang chờ đợi bồi thường cho việc phơi nhiễm phóng xạ. Liệu một chương mới của "Atomic City" có thực sự an toàn hơn cho thế hệ lao động tương lai hay sẽ lặp lại những sai lầm chết người của quá khứ?

Câu chuyện đầy ám ảnh này là lời nhắc nhở rằng sự an toàn của người lao động trong ngành công nghiệp hạt nhân — dù ở Mỹ hay bất kỳ quốc gia nào, kể cả Việt Nam đang phát triển năng lượng hạt nhân — không bao giờ được phép đánh đổi vì lợi ích kinh tế hay áp lực chính trị.