Bí mật đằng sau thảm họa 'hóa chất vĩnh cửu' bị che giấu trong nhiều thập kỷ

Hóa chất PFAS, hay còn gọi là "forever chemicals" (hóa chất vĩnh cửu), hiện diện trong cơ thể của hầu hết mọi người trên Trái đất. Nhưng ít ai biết rằng, từ những năm 1970, tập đoàn 3M - công ty tiên phong sản xuất loại hóa chất này - đã biết chúng thẩm thấu vào máu người và gây hại, nhưng vẫn cố tình che giấu. Vụ bê bối này vừa được hé lộ qua loạt điều tra của ProPublica và The New Yorker, dựa trên lời kể của một nhà khoa học từng làm việc cho 3M.

Hóa chất vĩnh cửu và sự thật bị chôn vùi

PFAS là một nhóm hóa chất nhân tạo được sử dụng rộng rãi từ những năm 1940 để sản xuất các sản phẩm chống dính, chống thấm như chảo chống dính, bao bì thực phẩm (trước đây từng được dùng trên giấy gói burger của McDonald's), mascara, bọt chữa cháy, sofa, thảm và áo mưa. Điểm đặc biệt nguy hiểm của chúng là khả năng phân hủy cực kỳ chậm trong môi trường và cơ thể con người, tích tụ theo thời gian.

Phóng viên Sharon Lerner của ProPublica, người đã dành 10 năm điều tra về PFAS, cho biết: "Chúng có ảnh hưởng đến sự phát triển, hệ miễn dịch, tuyến giáp, gan, hệ hormone. Một số loại gây ung thư thận, béo phì. Chúng liên kết với protein trong máu và thay đổi cách hệ thống cơ thể vận hành."

Điều đáng sợ nhất mà Lerner phát hiện ra là 3M, công ty đi đầu trong sản xuất PFAS, đã biết về độc tính của chúng từ những năm 1970 nhưng vẫn tiếp tục sản xuất. Câu hỏi lớn nhất xuyên suốt cuộc điều tra của cô là: "Làm thế nào họ giữ được bí mật lâu đến vậy?" — cho đến khi một cựu nhà khoa học của 3M, Kris Hansen, chủ động liên hệ.

Câu chuyện của Kris Hansen - nhà khoa học trẻ phát hiện ra sự thật

Kris Hansen bắt đầu làm việc tại phòng thí nghiệm môi trường của 3M vào mùa hè năm 1996, với tấm bằng Tiến sĩ hóa học và khát khao tạo ra tác động tích cực từ bên trong ngành công nghiệp. Cô được giao nhiệm vụ "điều tra" một vấn đề kỳ lạ: phòng thí nghiệm bên ngoài mà 3M thuê để kiểm tra nồng độ PFOS (một loại PFAS) trong máu công nhân đã phát hiện ra chất này trong các mẫu máu đối chứng — vốn được lấy từ ngân hàng máu, tức là từ những người hoàn toàn không liên quan đến 3M.

Khi Hansen bắt tay vào kiểm tra, kết quả thật kinh ngạc: mọi mẫu máu cô xét nghiệm — từ người bình thường, từ công nhân, thậm chí từ động vật — đều có PFOS. Cô nhớ lại: "Đó là một điều đáng sợ. Làm sao nó đến được đó?"

Cô báo cáo lên sếp Jim Johnson. Phản ứng của ông ta là: "Điều này thay đổi mọi thứ" — rồi bước vào văn phòng và đóng cửa. Vài tuần sau, ông ta nghỉ hưu sớm, để lại Hansen một mình với phát hiện chấn động.

Sự cô lập và chiến thuật gây hoài nghi

Thay vì được ghi nhận, Hansen phải đối mặt với sự hoài nghi và áp lực từ đồng nghiệp cấp trên. Họ liên tục chất vấn: "Chắc chắn cô đã sai. Chắc chắn cô đã phạm sai lầm." Cô bị nghi ngờ về thiết bị, phương pháp, thậm chí bị cho là "ngạo mạn" khi dám công bố dữ liệu.

Trong một lần, một đồng nghiệp đưa cho cô mẫu máu ngựa của anh ta với niềm tin chắc chắn rằng nó sẽ không chứa PFOS. Kết quả lại tiếp tục dương tính. Hansen tiếp tục kiểm tra máu gà, bò, lợn, thỏ, đại bàng, hải âu, cá... tất cả đều có PFOS. Cô nhận ra hóa chất này đã thấm vào toàn bộ chuỗi thức ăn toàn cầu.

Đỉnh điểm của sự bất lực là một cuộc họp với CEO của 3M. Hansen chuẩn bị kỹ lưỡng, thuyết trình trong một căn phòng với những người đàn ông mặc vest trắng. Nhưng thay vì được lắng nghe, cô bị chất vấn gay gắt: "Ai bảo cô làm việc này? Tại sao cô làm nghiên cứu này?" Trong khi đó, vị CEO... đã ngủ gật. Cuối cùng, cô bị gạt ra khỏi dự án PFOS và bị "đóng băng" sự nghiệp.

Sự thật kinh hoàng: "Tôi đang khám phá ra điều này lần thứ hai, không phải lần đầu"

Sau này, Hansen tình cờ gặp một nhà khoa học kỳ cựu tại 3M, người đã thản nhiên nói với cô: "Tôi không hiểu sao mọi người lại làm to chuyện. Chúng ta đã biết điều này từ những năm 1970." Cô lặng người. Những gì cô vất vả chứng minh, hóa ra công ty đã biết từ 20 năm trước, nhưng đã chôn chặt vì lời khuyên của luật sư.

Hansen nhận ra mình đã bị thao túng một cách có hệ thống. Khi cô viết báo cáo về cuộc gặp này và đưa cho sếp mới, ông ta chỉ bảo cô viết ra giấy và đưa cho ông ta — không được gửi email. Cô không bao giờ biết số phận của những ghi chú đó, cho đến khi phóng viên Sharon Lerner tìm thấy chúng trong kho tài liệu nội bộ mà 3M buộc phải công bố trong các vụ kiện — chính là những ghi chú mà Hansen đã viết.

3M chi phối và im lặng trong nhiều thập kỷ

Vụ việc của Hansen không phải là duy nhất. Một cựu sếp khác của cô, Jim Johnson, sau khi nghỉ hưu đã thừa nhận với phóng viên rằng ông ta cố tình giao nhiệm vụ này cho Hansen để đưa thông tin ra ánh sáng. Ông ta so sánh cô với "một cái máy bán hàng tự động" — biết mình bỏ gì vào thì sẽ nhận được thứ mình muốn. Khi bị chất vấn về việc khiến Hansen tổn thương sâu sắc, ông ta lạnh lùng trả lời: "Tôi chưa bao giờ nói mình là người tốt."

3M cuối cùng đã ngừng sản xuất PFAS vào năm 2025, sau khi chịu áp lực từ các vụ kiện, đồng thời cam kết đầu tư hàng tỷ USD vào công nghệ xử lý nước. Tuy nhiên, công ty và các nhà khoa học của họ chưa bao giờ thừa nhận sai trái hoặc phải chịu trách nhiệm hình sự cho những gì họ gây ra.

Bài học cho ngành công nghệ và xã hội

Câu chuyện này là một hồi chuông cảnh tỉnh mạnh mẽ, đặc biệt trong bối cảnh công nghệ phát triển nhanh như hiện nay. Nó cho thấy sức mạnh của việc che giấu thông tin không nằm ở những vụ hủy hoại tài liệu, mà nằm ở việc gây áp lực, cô lập và làm mất uy tín của những người dám lên tiếng.

Đối với cộng đồng công nghệ Việt Nam, bài học này càng trở nên quan trọng trong kỷ nguyên AI và dữ liệu lớn. Các công ty cần xây dựng văn hóa minh bạch, khuyến khích nhân viên báo cáo sai phạm mà không sợ bị trả thù. Một "người tố giác" (whistleblower) có thể là khởi đầu cho sự thay đổi, nhưng nếu họ bị bóp nghẹt, hậu quả có thể là thảm họa cho toàn nhân loại — như trường hợp của "forever chemicals".

Như Kris Hansen chia sẻ trong cuộc phỏng vấn: "Tôi ước mình đã làm được nhiều hơn. Nhưng tôi không vẽ mình thành anh hùng. Tôi chỉ là một con người, rơi vào một tình huống khó khăn, và đã giúp được một phần. Tôi có thể giúp nhiều hơn, nhưng cũng có thể đã làm ít hơn rất nhiều."