Bill Gates cảnh báo: Chúng ta đã vượt qua ngưỡng nguy hiểm của AI, giờ thì sao?

Bill Gates cảnh báo: Chúng ta đã vượt qua ngưỡng nguy hiểm của AI, giờ thì sao?

Trong một bài luận và cuộc phỏng vấn mới với MIT Technology Review, Bill Gates không còn giữ thái độ lạc quan thận trọng. Ông thẳng thừng tuyên bố rằng nhân loại đã đi qua các mốc giới hạn an toàn về khả năng gây hại của AI, từ sinh học, tấn công mạng đến phá hủy thị trường lao động, mà xã hội dường như vẫn chưa thức tỉnh. Bài viết này phân tích những cảnh báo mới nhất của tỷ phú công nghệ và các đề xuất gây tranh cãi của ông.

Trong một ngày nắng đẹp tại Kirkland, Washington, nhìn ra bến du thuyền Carillon Point, Bill Gates không hề có tâm trạng an nhàn. Ngồi đối diện phóng viên, nhà đồng sáng lập Microsoft rocking liên tục trên ghế, giọng nói đầy lo lắng. "Tôi đã choáng váng trước sự thiếu quan tâm và thảo luận bên ngoài ngành công nghiệp này", ông nói. "Chúng tôi đã vượt qua các ngưỡng về khả năng sinh học, khả năng tấn công mạng, khả năng tâm lý xã hội, khả năng phá hủy thị trường lao động, và thậm chí là thiếu kiểm soát."

Những ngưỡng đã bị vượt qua

Bill Gates chỉ ra năm lĩnh vực nguy hiểm chính mà AI đã vượt ngưỡng an toàn:

• Khả năng sinh học: Bất kỳ mô hình AI nào có thể tạo ra các phân tử mới đều cần được giám sát. Ông ước tính rủi ro khủng bố sinh học hiện cao gấp 50 lần so với rủi ro đại dịch tự nhiên.
• Khả năng tấn công mạng: Việc một người không có chuyên môn có thể dùng AI để thực hiện tấn công mạng đã trở thành hiện thực.
• Thị trường lao động: AI đang thay thế hiệu quả một lượng lớn công việc cổ trắng, đặc biệt là các vị trí entry-level, với chi phí thấp hơn nhiều so với nhân công.
• Tâm lý xã hội: Sự phụ thuộc vào AI đã tạo ra các vấn đề về mặt xã hội và tâm lý.
• Kiểm soát: Đã có những dấu hiệu cho thấy AI có thể "gian lận" hoặc hành động ngoài ý muốn do cách huấn luyện bằng reinforcement learning (RL) tạo ra các động cơ ngược.

>> Xem thêm: [AI có thể gian lận và nói dối để đạt mục tiêu như thế nào?] (Bài viết về reward hacking)

"Tôi là tiếng nói chói tai nhất"

Điều khiến Gates bất ngờ nhất là sự im lặng của xã hội. Trong khi ngành công nghiệp AI không muốn tự phê bình, thì bên ngoài, các cuộc biểu tình phản đối trung tâm dữ liệu không giải quyết được vấn đề cốt lõi.

"Nếu bạn lo lắng về AI, việc đến biểu tình tại một trung tâm dữ liệu không phải là cách hiệu quả nhất để bắt đầu cuộc tranh luận về cách giảm thiểu những điều tồi tệ này. Giống như việc la mắng một giám đốc công ty dầu mỏ không phải là cách giải quyết biến đổi khí hậu vậy."

Gates thừa nhận ông không ngờ mình lại trở thành người lên tiếng mạnh mẽ nhất: "Tôi không mong đợi mình sẽ là tiếng nói chói tai nhất nói rằng xã hội đang không chú ý đến vấn đề này. Nhưng tôi nghĩ điều đó là cần thiết."

Giải pháp gây tranh cãi: Thuế robot, thuế token và "công việc dành riêng cho con người"

Trong bài luận của mình, Gates đề xuất ba ý tưởng chính để đối phó với sự chuyển đổi:

1. Thuế robot và thuế token

Gates đề xuất đánh thuế 50% doanh thu từ các token AI (mỗi lần AI thực hiện một tác vụ thay thế công việc con người) để tạo nguồn ngân sách cho lưới an toàn xã hội. Ông so sánh đây là loại thuế tiêu thụ đặc biệt, giống như thuế rượu, thuốc lá hay xa xỉ phẩm.

Tuy nhiên, ông thừa nhận việc phân biệt giữa AI dùng để "phát minh" và AI dùng để "thay thế công việc" là vô cùng khó khăn, và chính ông cũng chưa có câu trả lời rõ ràng.

2. Công việc dành riêng cho con người (Human-reserved jobs)

Đây là khái niệm mới mà Gates đưa ra: Một số ngành nghề nhất định sẽ được xã hội thống nhất chỉ dành cho con người thực hiện, dù robot hay AI có làm tốt hơn. Ví dụ như chăm sóc trẻ em, giảng dạy (dù AI có thể dạy kèm tốt hơn), hoặc các môn thể thao giải trí.

"Mọi người vẫn trả 10 tỷ đô la để mua đội bóng chày, và việc robot chơi tốt hơn sẽ không làm mất đi giá trị đó."

Tuy nhiên, ông thừa nhận việc đạt được sự đồng thuận là rất khó, và mỗi quốc gia có thể có cách tiếp cận riêng, thậm chí cần áp dụng các biện pháp thuế quan tương tự như CBAM (Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon) của EU đối với hàng hóa sản xuất không dùng robot.

3. Từ chối UBI (Thu nhập cơ bản phổ quát)

Mặc dù trước đây từng hoài nghi, nhưng hiện tại Gates vẫn giữ quan điểm không ủng hộ UBI, vì "chúng ta chưa giàu đến mức đó". Thay vào đó, ông nhấn mạnh cần có một lưới an toàn mạnh hơn, nhưng phải trải qua giai đoạn hỗn loạn kéo dài 10-20 năm trước khi đạt được sự dư dả.

Thông điệp cho Việt Nam

Với Việt Nam, nơi đang có tốc độ số hóa và ứng dụng AI nhanh chóng, những cảnh báo của Gates có ý nghĩa cảnh tỉnh lớn:

• Lực lượng lao động trẻ với tỷ lệ công việc văn phòng (white-collar) đang tăng nhanh sẽ là nhóm chịu tác động trực tiếp nhất.
• Việc chuẩn bị các chương trình đào tạo lại (reskilling/upskilling) cho người lao động trong các lĩnh vực như kế toán, telesales, hỗ trợ khách hàng là việc cần làm ngay từ bây giờ.
• Chính phủ cần xây dựng khung pháp lý và năng lực giám sát đối với các mô hình AI có khả năng tạo ra các phân tử mới (dược phẩm, hóa chất), tránh rơi vào tình trạng "vượt ngưỡng" như tại Mỹ.

Kết luận: Lạc quan có kiểm soát

Dù lo ngại, Gates vẫn tin vào những mặt tích cực của AI trong y tế, giáo dục, nông nghiệp và giúp con người vượt qua các rào cản hành chính. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh con đường phía trước sẽ đầy sóng gió.

"Chúng ta sẽ phải vượt qua một giai đoạn rất hỗn loạn. Cuối cùng, chúng ta sẽ đạt được sự dư dả, nhưng chúng ta còn cách đó ít nhất một thập kỷ."

Câu hỏi lớn nhất mà Bill Gates để lại: Liệu xã hội có bắt đầu lắng nghe và hành động trước khi quá muộn, hay tất cả sẽ tiếp tục "tự trấn an" rằng lịch sử sẽ lặp lại?