Bill Gates cảnh báo: Xã hội có thể đối mặt 'ngày tận thế AI' nếu không thay đổi chính sách

Nhà đồng sáng lập Microsoft, Bill Gates, vừa đưa ra lời cảnh báo mạnh mẽ rằng trí tuệ nhân tạo (AI) và robot đang tiến bộ với tốc độ vượt xa dự đoán, và thế giới hoàn toàn chưa chuẩn bị cho viễn cảnh phần lớn người lao động bị đào thải khỏi thị trường. Trong một bài viết trên trang cá nhân, ông kêu gọi các chính phủ phải hành động ngay để tránh một 'ngày tận thế' về kinh tế và xã hội.

Từ người lạc quan trở thành người báo động

Bill Gates, thường được biết đến với vai trò là một người ủng hộ nhiệt thành cho công nghệ, luôn ca ngợi tiềm năng của AI trong việc chuyển đổi y tế, giáo dục và năng suất kinh doanh. Tuy nhiên, trong tâm thư mới nhất của mình, tỷ phú này thừa nhận kỷ nguyên AI có thể là một trong những giai đoạn biến động nhất trong lịch sử nhân loại. Ông cảnh báo rằng cách chúng ta quản lý quá trình chuyển đổi này sẽ quyết định liệu thế giới có trở nên công bằng hơn hay sự phân hóa giàu nghèo sẽ đạt mức kỷ lục.

Điểm khác biệt cốt lõi trong lập luận của Gates so với các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây nằm ở bản chất của công nghệ mới. Trước kia, các cuộc chuyển đổi công nghệ diễn ra qua nhiều thế hệ và luôn tạo ra những công việc mới đòi hỏi nhận thức của con người. Nhưng AI hiện tại đang bắt đầu thay thế chính nhận thức đó.

"Trong một xã hội tư bản, việc làm là cách hầu hết mọi người có tiền để trang trải cuộc sống, đồng thời là nguồn gốc của nhân phẩm và sự kết nối xã hội. Khi một cộng đồng có tỷ lệ thất nghiệp cao, những ảnh hưởng lan tỏa có thể rất khủng khiếp," Gates viết.

Kịch bản nào cho người lao động?

Gates chỉ ra rằng AI sẽ không chỉ tác động đến một vài lĩnh vực. Nó sẽ thay thế vai trò của con người trong luật pháp, dịch vụ khách hàng, y học, phần mềm và sản xuất — và điều này sẽ diễn ra nhanh chóng, có thể chỉ trong vòng một thập kỷ hoặc ít hơn, thay vì kéo dài qua nhiều thế hệ. Những công việc phổ thông (entry-level) nằm trong nhóm dễ bị tổn thương nhất, và lao động chân tay cũng sẽ bị ảnh hưởng khi robot AI tiến bộ nhanh hơn mọi người nghĩ, đặc biệt là với những tiến bộ đang diễn ra tại Trung Quốc trong lĩnh vực xây dựng và khách sạn.

Một trong những mối đe dọa lớn nhất, theo ông, là khi AI hoạt động hoàn hảo mà không cần con người giám sát. Lúc đó, làn sóng thất nghiệp có thể dữ dội hơn cả cuộc Đại khủng hoảng những năm 1930, khi tỷ lệ thất nghiệp tại Mỹ lên tới 25% — và phải mất nhiều năm, cùng với một cuộc chiến tranh thế giới, nền kinh tế mới phục hồi.

Ba mối nguy lớn từ AI

Bên cạnh vấn đề việc làm, Gates cũng nhấn mạnh ba rủi ro nghiêm trọng khác:

• An ninh mạng: AI điều khiển mã độc cho phép cả những kẻ tấn công tay mơ thực hiện các cuộc tấn công mạng, trong khi AI tạo sinh khiến việc sản xuất lừa đảo, thông tin sai lệch và deepfake trở nên quá dễ dàng.
• Sự phát triển của trẻ em: AI có thể cản trở sự phát triển trí tuệ của trẻ và làm xói mòn các mối quan hệ con người.
• Sự sụp đổ của hệ thống thuế: Khi nhiều người thất nghiệp, nguồn thu thuế thu nhập cá nhân sẽ giảm mạnh, đe dọa ngân sách của chính phủ.

Đề xuất 'xã hội chủ nghĩa' và phản ứng của công chúng

Để tránh viễn cảnh đen tối này, Gates kêu gọi một khuôn khổ quản lý cả ở cấp quốc gia lẫn quốc tế. Quốc gia cần có các cơ quan điều phối liên ngành, và thế giới cần một cơ quan quốc tế để xử lý các rủi ro xuyên biên giới. Tuy nhiên, ông thừa nhận điều này đòi hỏi sự hợp tác Mỹ - Trung, một điều gần như không tưởng dưới chính quyền Washington hiện tại.

Điểm mấu chốt gây tranh cãi nằm ở đề xuất tài khóa của Gates: đánh thuế robot và token AI. Mục đích là để giảm động cơ của các tập đoàn trong việc thay thế con người bằng máy móc, đồng thời tạo nguồn quỹ cho việc đào tạo lại lao động và gia cố lưới an toàn xã hội. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý cần nhắm mục tiêu cẩn thận để không kìm hãm những ứng dụng AI có lợi cho xã hội như khám phá thuốc mới hoặc cải thiện giáo dục.

Những đề xuất này chắc chắn sẽ vấp phải sự chỉ trích là 'chủ nghĩa xã hội' tại Mỹ, nơi chủ nghĩa tư bản thị trường được coi là kim chỉ nam. Nhiều người cũng sẽ mỉa mai rằng chính Gates là người lãnh đạo Microsoft theo đuổi lợi nhuận không khoan nhượng trong nhiều thập kỷ.

Trong thông điệp cuối cùng gửi tới các nhà lãnh đạo thế giới, Gates nhấn mạnh: "Hãy hành động ngay bây giờ, trước khi tỷ lệ thất nghiệp tăng mạnh, cộng đồng đau khổ và lòng tin của công chúng bị xói mòn". Đây là một sự đảo chiều đáng chú ý so với tuyên bố của chính ông hai năm trước, khi ông cho rằng mọi người không nên lo lắng về AI và rằng công nghệ này cuối cùng sẽ tự giải quyết các vấn đề nó tạo ra.