Bộ phim tài liệu về Elizabeth Holmes đang thao túng chính bạn như thế nào?

Bộ phim tài liệu mới về Elizabeth Holmes mang tên "You Can See Everything" đang gây tranh cãi dữ dội trên mạng. Nhưng theo nhà báo Polina Pompliano của The Profile, câu hỏi đáng bàn không phải là Holmes có nói dối hay không, mà là liệu chính bộ phim có đang thao túng người xem hay không.

Khung hình từ bộ phim tài liệu về Elizabeth Holmes

Một tác phẩm kể chuyện bậc thầy

Pompliano kể lại trải nghiệm xem phim tại rạp: khi bước ra, cô không nghĩ về Holmes mà nghĩ về cách bộ phim được dàn dựng. Cô đi vào rạp với kỳ vọng sẽ xem một câu chuyện về sự lừa dối, nhưng điều cô không ngờ là chính các nhà làm phim cũng đang đánh lừa khán giả ngay trước mắt.

Cả khán phòng toàn người lớn bị cuốn theo. Có lúc tiếng hét trong rạp lớn đến mức không nghe được lời thoại. Một người phụ nữ hét lên "Tội phạm!" — nhưng không phải nhắm vào Elizabeth Holmes. Đó là cảm xúc thuần túy, bản năng, và rất khó quên.

Bài học về cách chúng ta hình thành định kiến

Điểm mấu chốt mà bộ phim khai thác là: phần lớn những gì bạn tin về một người đến từ cách câu chuyện của họ được kể lại. Chúng ta không hề khách quan như mình tưởng.

Một chi tiết quan trọng thường bị bỏ qua trong câu chuyện về Holmes: cô được tuyên trắng án với cả bốn tội danh liên quan đến việc lừa đảo bệnh nhân. Cô phải ngồi tù vì bồi thẩm đoàn kết luận cô đã cố ý đánh lừa các nhà đầu tư đã đổ hơn 700 triệu USD vào Theranos. Đó là một khác biệt lớn, nhưng xã hội thường không thích sự tinh tế như vậy — chỉ cần biết cô ấy tốt hay xấu, nói dối hay không.

Những khung hình định hình cách nhìn nhận nhân vật

Pompliano dẫn chứng một thử nghiệm nổi tiếng của Canon năm 2015: sáu nhiếp ảnh gia chụp cùng một người đàn ông, cùng một địa điểm, nhưng mỗi người được mô tả về nhân vật theo một cách khác nhau — triệu phú, phạm nhân, ngư dân, người nghiện rượu, nhà ngoại cảm, và người cứu mạng. Kết quả là sáu bức chân dung khác nhau hoàn toàn.

"Một bức ảnh được định hình bởi người đứng sau ống kính nhiều hơn bởi những gì ở phía trước nó." — Đại diện Canon

Hãy áp dụng nguyên lý đó cho một bộ phim tài liệu dài ba tiếng đồng hồ.

Thao túng cảm xúc đến từng khung hình

Hai đạo diễn Lance Oppenheim và Nathan Fielder đã khiến cả khán phòng liên tục thay đổi quan điểm về nhân vật trên màn ảnh — thông qua góc máy, cận cảnh, cách dựng phim và thứ tự tiết lộ thông tin.

Cách bộ phim dẫn dắt cảm xúc được mô tả vô cùng tinh vi:

• Một cận cảnh Holmes không chớp mắt: trông thật nham hiểm.
• Rồi một khung hình rộng hơn khi cô bế con: khoan đã, cô ấy là mẹ, cô ấy là con người!
• Tiếp đến là sự im lặng kéo dài đầy ẩn ý của chồng cô: liệu anh ta có phải kẻ giật dây?
• Rồi một nụ cười: "Không, không thể là thật được."

Và bản thân Fielder cũng là một ẩn số — anh đã sống cùng vợ chồng Holmes suốt một tháng trước khi cô vào tù. Anh là người kể chuyện đáng tin đến đâu? Liệu anh có quá quan tâm đến Elizabeth đến mức sẵn sàng đánh lừa khán giả?

Cách dựng phim dẫn dắt cảm xúc của người xem

Chúng ta không lý trí như mình tưởng

Chúng ta thích tin rằng mình hình thành ý kiến bằng cách thu thập bằng chứng, cân nhắc sự thật rồi đi đến kết luận hợp lý. Nhưng thực tế thì ngược lại: chúng ta tạo ấn tượng cảm xúc trước, rồi xây dựng niềm tin quanh nó, và sau đó đi tìm sự thật để củng cố niềm tin đó.

Đây cũng là lý do khiến các cuộc tranh luận trên mạng xã hội ngày càng khó đi đến đồng thuận — niềm tin dựa trên cảm xúc gần như không thể lay chuyển bằng lý lẽ.

Đối với khán giả Việt Nam, câu chuyện này càng đáng suy ngẫm trong bối cảnh tin giả và nội dung giật gân lan truyền mạnh mẽ trên các nền tảng mạng xã hội. Chúng ta cũng thường đánh giá một cá nhân hay một sự việc chỉ qua vài đoạn clip ngắn, vài tiêu đề giật tít — mà quên mất ai là người đã chọn góc máy, cắt ghép và quyết định thứ tự thông tin chúng ta tiếp nhận.

Kết luận

"You Can See Everything" giải thích hiện tượng thao túng tâm lý, nhưng đồng thời buộc người xem phải tham gia vào chính quá trình đó. Bạn ngồi đó, tin rằng mình đang xem một bộ phim về người phụ nữ đã lừa dối cả thế giới, rồi nhận ra mình cũng đang xem một minh chứng cho thấy việc lừa dối bạn dễ dàng đến nhường nào.

Nghệ thuật đỉnh cao luôn khơi gợi cảm xúc. Và bộ phim này là một ví dụ xuất sắc cho việc đó.