Chỉ 10 phút dùng AI cũng đủ làm suy giảm khả năng kiên trì của bạn

Chúng ta thường nghĩ rằng AI giúp mình làm việc nhanh hơn, thông minh hơn. Nhưng một nghiên cứu mới từ Đại học UC Berkeley lại chỉ ra mặt trái đáng lo ngại: chỉ cần 10 phút dựa dẫm vào AI, khả năng tập trung và kiên trì của bạn đã bị bào mòn rõ rệt.

Nhà nghiên cứu đang làm việc với AI

Thí nghiệm với 1.222 người tham gia

Brian Christian, thành viên nghiên cứu tại Trung tâm AI tương thích với con người (CHAI) thuộc UC Berkeley, đã dành 20 năm suy ngẫm về cách trí tuệ nhân tạo thay đổi tư duy và thế giới của chúng ta. Cuốn sách The Alignment Problem (2020) của ông được đánh giá là một trong những tác phẩm hay nhất về AI. Nhưng chính Christian cũng luôn giữ một cuốn sổ tay trên bàn và viết vào đó mỗi ngày — như một cách để giữ mình "bám đất" trước nỗi lo rằng làm việc quá nhiều với AI có thể khiến ông mất đi bản lĩnh học thuật.

Nỗi lo ấy không phải vô căn cứ. Christian là một phần của nhóm nghiên cứu đứng sau công trình mang tính bước ngoặt này. Nhóm đã thiết kế một loạt thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên với 1.222 người tham gia trực tuyến.

Trong thí nghiệm đầu tiên với 354 người, một nhóm giải 15 bài toán phân số cơ bản mà không có trợ giúp, nhóm còn lại được mở ChatGPT bên cạnh để hỏi đáp — thậm chí có thể hỏi thẳng đáp án. Kết quả: nhóm dùng AI khởi đầu chính xác hơn. Nhưng đến bài thứ 12, khi công cụ AI bị lấy đi, nhóm này gần như ngay lập tức ngừng giải đúng.

Thí nghiệm thứ hai với 667 người cho kết quả tương tự. Trong khi nhóm dùng AI trả lời sai hoặc bỏ cuộc hoàn toàn khi mất trợ giúp, nhóm không dùng AI vẫn kiên trì với bài toán và thành công hơn ở giai đoạn cuối.

Thí nghiệm thứ ba với 201 người, dùng bài đọc hiểu theo định dạng SAT, cũng lặp lại đúng kết quả đó: khi công cụ AI bị rút đi, cả khả năng kiên trì lẫn độ chính xác đều sụt giảm.

"Gần như không thể có một câu chuyện rõ ràng hơn thế", Christian nhận xét.

Biểu đồ thể hiện sự sụt giảm tỷ lệ giải đúng sau khi AI bị lấy đi

"Cuộc đấu tranh hữu ích" bị đánh mất

Phát hiện này củng cố những gì mà các câu chuyện và khảo sát đã chỉ ra trong những năm gần đây: phụ thuộc quá mức vào AI để có đáp án sẽ bào mòn năng lực nhận thức của chúng ta. Khi AI cho ra kết quả trong vài giây, ta quen với tốc độ đó; bất cứ điều gì mất nhiều thời gian hơn đều có cảm giác kém hiệu quả.

Quan trọng hơn, việc dựa vào AI loại bỏ cái mà nhóm nghiên cứu gọi là "cuộc đấu tranh hữu ích" (productive struggle) — chính quá trình vật lộn với vấn đề giúp người học khám phá ra thế mạnh và đam mê nghiên cứu của mình.

"Chúng ta đã xây dựng những hệ thống này để trở nên hữu ích, nhưng liệu chúng có đang hữu ích cho chúng ta theo cách thực sự giúp ích không?", Christian đặt câu hỏi. "Trớ trêu thay, chúng ta đã chỉ ra rằng chúng thường giúp chúng ta theo những cách... không mấy hữu ích."

Nhóm nghiên cứu bao gồm các học giả từ Đại học Carnegie Mellon, MIT, Đại học Oxford và UCLA. Kết quả sơ bộ công bố mùa xuân năm nay từng gây chú ý trên các trang như WIRED và Psychology Today, và tờ The New York Times cũng đã có bài về công trình này.

Minh họa về tương tác giữa con người và AI trong học tập

Không chỉ là chuyện phân số và bài thi SAT

Ngay cả các công ty AI hàng đầu cũng đã thừa nhận rằng việc phó mặc công việc cho chatbot có thể làm giảm hiểu biết nền tảng và mức độ thông thạo một chủ đề của người dùng. Thay vì mặc định đưa ra đáp án nhanh, Christian cho rằng phản hồi của AI nên mang tính hướng dẫn nhiều hơn — giống như một người gia sư.

"Chúng ta cần hướng tới một tương lai mà năng lực con người, càng nhiều càng tốt, được tăng cường chứ không phải bị thay thế", ông nói.

Điều này đặc biệt đúng trong nghiên cứu và học thuật. Christian lo ngại rằng việc lạm dụng AI trong khoa học có thể đe dọa chính những phẩm chất làm nên một nhà khoa học giỏi: gắn bó với dữ liệu, đắm mình trong tài liệu, và làm việc như một phần của tập thể. Sẽ có điều gì đó quan trọng bị mất đi khi nhóm 10 người cùng phát triển những ý tưởng dẫn tới đột phá bị thu gọn lại thành hai, ba nhà nghiên cứu và một con chatbot.

"Đây không phải là câu chuyện về phân số và bài thi SAT", Christian nhấn mạnh. "Đây là điều đang xảy ra với tri thức và chuyên môn của con người, từ trên xuống dưới, từ học sinh tiểu học cho tới những chuyên gia hàng đầu thế giới."

Bài học cho người dùng công nghệ

Với những ai đang dùng AI hàng ngày để viết code, tra cứu tài liệu hay học tập, nghiên cứu này là một lời nhắc đáng suy ngẫm. AI là công cụ mạnh mẽ, nhưng cách ta dùng nó mới quyết định ta trở nên giỏi hơn hay phụ thuộc hơn. Đôi khi, chính khoảng thời gian vật lộn với một vấn đề — dù mất vài phút hay vài giờ — lại là phần giá trị nhất của quá trình học.